Blake is al dood

Fans let op: de film `Last Days' gaat heel erg wel en heel erg niet over Nirvana-zanger Kurt Cobain. En toch: de film komt dichter bij Kurt Cobain dan je ooit voor mogelijk zou hebben gehouden.

Nirvana-fans opgelet: er bestaat geen twijfel dat de film Last Days over Kurt Cobain gaat. Want wat lijkt die blonde jongen op de poster sprekend op de Nirvana-zanger!

Nirvana-fans opgepast: wie denkt dat Last Days over de láátste dagen van Kurt Cobain, komt bedrogen uit.

Nirvana-fans zet je schrap: er is bijna niets in de nieuwste film van Gus van Sant dat herinnert aan de tragische rockster, of het moet dat grungy uiterlijk van hoofdrolspeler Michael Pitt zijn.

Nirvana-fans kijk uit: de film geeft geen antwoord op de vraag wat zich in die laatste dagen van Cobains leven afspeelde, voordat hij op 5 april 1994 een einde aan zijn leven maakte. Nieuwe feiten, verklaringen, sappige details, nieuwe inzichten – ze ontbreken. Misschien pleegt hij hier niet eens zelfmoord.

Regisseur Gus van Sant had gegronde redenen om in Last Days Kurt Cobain een beetje te vermijden. Bijvoorbeeld omdat het nogal wat juridische haken en ogen zou hebben. Cobain is dood, maar ex-bandleden Dave Grohl en Krist Novoselic leven nog. En dochter Frances Bean. En weduwe Courtney Love. De Britse documentairemaker Nick Broomfield had ook moeilijheden met haar omdat hij in zijn documentaire Kurt & Courtney, ene El Duce opvoert die beweert dat Love hem 50.000 dollar zou hebben geboden om haar man te vermoorden.

Last Days is de afsluiting van een drieluik dat Van Sant baseerde op geruchtmakende krantenartikelen. Gus van Sant begon het met Gerry uit 2002 en Elephant (2003) was deel twee. De trilogie lijkt te gaan over de voortijdige dood. Binnen de beperkingen van steeds één locatie – de woestijn, een school, een huis in het bos – trekt Van Sant een pijnlijke diagnose over zijn land. Hij laat zien dat de Amerikaanse jeugd ten dode is opgeschreven.

En zo komt Last Days dichter bij Kurt Cobain dan je ooit voor mogelijk zou hebben gehouden. Juis hij verwoordde, in `Smells Like Teen Spirit', de grootste Nirvana-hit, de tragiek van zijn lethargische generatie: ,,Here we are now/Entertain us'' zingt hij.

Hypnose

Vermaken, dat doet Gus van Sant niet met Last Days. Hij hypnotiseert. Slaat. Zet in de kou. Wiegt in trance. Met ervaring in plaats van psychologie en emotie in plaats van begrip. Last Days is een trip: misschien dat de drug niet bij iedereen aanslaat, maar áls hij werkt, is de flash onontkoombaar. Hij laat de toeschouwer voelen hoe het is om te sterven. En heel misschien heeft die toeschouwer dan iets gevoeld van wat Cobain doormaakte in zijn laatste dagen.

Last Days laat zien hoe sommige mensen eigenlijk al dood zijn voor ze daadwerkelijk sterven.

Waarom heeft Kurt Cobain zelfmoord gepleegd? Net zomin als in Elephant, dat gebaseerd was op de schietpartij op de Amerikaanse Columbine High School, doet Gus van Sant in Last Days een poging tot verklaring. Hij kiest ervoor om te laten zien dat Cobain, die in de film Blake heet, in een waterval plast, macaroni met kaas eet en een verkoper van advertentieruimte in de Gouden Gids te woord staat. Een bijzonder bekend persoon doet bijzonder banale, bijzonder alledaagse dingen. Dat de popster moe was, ziek, verslaafd, wanhopig dat moeten we maar zo'n beetje raden en weten en aannemen. Regelmatig denkt je toch: is dit nu Kurt Cobain? Is dit nu Nirvana?

Leidraad in Van Sants trilogie van de voortijdige dood is de vraag: waarom?

Waarom was sterven beter dan leven? Waarom opende Eric Harris en Dylan Klebold op 20 april 1999 het vuur op hun leraren en klasgenoten. Waarom?

Waarom gingen er twee jongens die Gerry heetten een wandeling in de woestijn maken en kwam er maar eentje terug. Waarom?

Ooit heeft Van Sant Sátántangó (1994) van de Hongaarse filmmaker Béla Tarr gezien, een zeveneneenhalf uur durende tour de force over het sociale verval op de Hongaarse poesta. Béla Tarr wordt expliciet bedankt in de credits van Gerry, en ook Elephant en Last Days onttrekken zich niet aan zijn invloed. Belangrijk voor Van Sant waren diens experimenten met `real time' (het filmische equivalent van de klassieke eenheid van tijd, plaats en handeling) en de lang aangehouden shots waarin de camera eindeloos om de acteurs heen draait. Van Sant neemt dat rondcirkelen van Tarr heel serieus. Net als in Elephant is in Last Days regelmatig een scène uit meer perspectieven gedraaid en komt hij later ook weer terug. Het is of de partjes verhaal op elkaar worden gelegd. Of Blake gevangen zit, gedoemd om zijn leven tot in de eeuwigheid opnieuw te beleven.

Blake heeft een beroemde naamgenoot: de Engelse dichter William Blake die in 1790 in The Marriage of Heaven and Hell schreef: `If the doors of perception were cleansed everything would appear to man as it is: infinite.' The Doors of Perception is ook de titel van een verslag dat Aldous Huxley in 1954 schreef over zijn ervaringen met bewustzijnsverruimende middelen die er in zijn optiek toe bijdroegen dat de `deuren van de waarneming' geopend werden. De band The Doors ontleende zijn naam aan deze uitdrukking. Is het dan nog toeval dat het `soundscape' van Hildegard Westerkamp dat Van Sant voor Elephant én Last Days gebruikte `Doors of Perception' heet?

Leegheid

Voor Gus van Sant is film de sleutel. Van Sant opent ons de ogen, niet door de drugsroes van Huxley of Blake te laten zien maar de leegheid van het leven. De chaos van het niets dringt zich op, tot in de geluidsband toe. We zien Blake in het bos en dat doet zich voor als paradijs, hel en vagevuur ineen. Alle geluiden die hij in zijn leven gehoord heeft dringen zich aan hem op: treinen, vliegtuigen, kerkklokken, slaande deuren.

Dit bos is geen sprookjesbos. Blake is geen Hans zonder Grietje, geen Klein Duimpje die het wel redden gaat. Blake is al dood ook al loopt hij daar en mompelt hij en neuriet en doopt zichzelf in de waterval. Voor Gus van Sant is Blake ook een Christusfiguur. Een contactgestoorde messias. Zelden lagen in een film mystiek en popmuziek zo dicht bij elkaar, zonder direct mystiek te zijn of over popmuziek te gaan.

,,Do what you will, this life's a fiction/And is made up of contradiction'', citeert Blake nog een keer de dichter Blake in de film. Daarmee ontmaskert hij de methode van Van Sant.

In de nasleep van het Filmfestival van Cannes, waar de film dit jaar zijn première beleefde, vertelde Gus van Sant in interviews dat hij in een vroeg stadium een traditionelere biopic voor ogen had. Een film die het leven vanKurt Cobain volgde, met greatest hits, de jeugdjaren van de ster, de eerste optredens, ruzie met de platenmaatschappij. Het scenario laat zich op voorhand al uitschrijven. Hij noemt het eindresultaat nu een `rock'n'roll zelfmoord-versie van voortdurend door alle media gevolgd gebeuren à la Columbine. En inderdaad: toen het lichaam van Cobain werd ontdekt zond muziekzender MTV zo'n beetje 24 uur achter elkaar Cobain-nieuws en terugblikken uit. Voor Van Sant is het beeld dat je dan van iemand krijgt fictiever dan het beeld dat van de filmmaker die zich de vrijheid permitteert om in iemands hoofd te kruipen en hem te vervormen.

Daarmee wordt Last Days een film die zich verzet tegen reality-tv en die bedoelt waarachtiger te zijn dan de `echte' live-beelden die de televisie permanent over ons uitstort.

`Last Days' draait vanaf 25 augustus in de bioscopen. `Elephant' is op dvd verschenen (A-Film). `Gerry' is alleen via import op dvd verkrijgbaar.