Op zoek naar een afrekencultuur in zorg

Staatssecretaris Ross gaat toezichthouders van een verpleeghuis persoonlijk aansprakelijk stellen voor hun wanbeleid. De `afrekencultuur' bereikt de zorg.

Weer een erebaantje minder.

Een paar duizend Nederlanders die in de raden van toezicht zitten van ziekenhuizen, thuiszorgorganisaties, verpleeghuizen en instellingen voor geestelijke gezondheidszorg (ggz) vragen zich sinds gistermiddag af: kan mij dit ook overkomen?

Staatssecretaris Ross van Volksgezondheid kondigde gistermiddag aan dat het ministerie vier leden van de voormalige raad van toezicht van Hestia, een inmiddels opgeheven zorgstichting in Arnhem, persoonlijk gaat aanspreken voor de geleden financiële schade. Ook de huisaccountant, KPMG, en de voormalige directeur van Hestia zijn gedagvaard.

Het is de eerste keer dat het ministerie deze verstrekkende stap zet. Als eerste buigt de rechtbank in Amsterdam zich over de kwestie. De procedure kan jaren duren, tot aan de Hoge Raad. De minister schermt met onderzoek naar de gang van zaken, de gedaagden zullen daar hun eigen rapport tegenover willen zetten. En verder is het de vraag of er bij de gedaagden geld te halen is. Waarschijnlijk is alleen KPMG verzekerd tegen dit soort schadeclaims.

De stap illustreert de verzakelijking van de verhoudingen in de (semi)publieke sector van zorginstellingen, controle-instanties, staatsbedrijven en woningcorporaties. Vertrouwen op iemands blauwe ogen, is daarmee passé. In het bedrijfsleven, en nu ook in de zorg gelden nieuw omgangsvormen en die zijn een stuk harder.

Deugdelijk bestuur en effectief toezicht op directiebeleid zijn in het bedrijfsleven een brandend onderwerp geworden in de nasleep van boekhoudschandalen, zelfverrijking onder topmanagers, mislukte fusies en overnames en een activistische rol van grote beleggers.

In navolging van de Amerikanen, die met de schandalen én de tegenmaatregelen voorop liepen, is het onderwerp ook in Nederland corporate governance gaan heten. De nieuwe tijden gaan gepaard met een nieuwe `afrekencultuur' waarin rechtszaken tegen (vermeend) falen van directeuren en toezichthoudende commissarissen meer en meer voorkomen.

Neem `ons' ABP, de pensioengigant uit Heerlen, die het pensioen voor een kwart van de Nederlandse huishoudens (ambtenaren en leraren) moet waarborgen. ABP voert in de Verenigde Staten eigen rechtszaken tegen bedrijven en directeuren waar boekhoudfraude is gepleegd. En sleept daar extra geld uit.

Voor Nederland, en zeker voor de zorg, waarin jaarlijks z'n 47 miljard euro aan belasting- en premiegeld omgaat, zijn rechtszaken wegens wanbeleid en aansprakelijkheid van bestuurders nog relatief nieuw.

Hestia was een stichting met een verpleeghuis (De Braamberg) en een verzorgingshuis (Huis en Haard), beide in Arnhem. Het ministerie gaat het om de financiële schade die voortvloeide uit een reddingsactie die in de loop van 2002 is opgezet voor De Braamberg. Het verpleeghuis kwam toen in ernstige financiële problemen, die de zorg van de patiënten bedreigde. De Inspectie voor de Gezondheidszorg plaatste Hestia onder verscherpt toezicht.

Het ministerie vindt nu na ,,intensief onderzoek'' dat de directeur, meerdere toezichthouders en de accountant ernstig in hun taak zijn tekort geschoten.

De advocaat van de betrokken toezichthouders denkt daar anders over. Zijn verweer: meer partijen dragen hier verantwoordelijkheid dan alleen zijn cliënten en die partijen, zoals het CTG, dat de tarieven in de zorg vaststelt, waren eigenlijk machtiger.

Uit de cijfers van Hestia tot en met 2002 blijkt dat het steeds sneller bergafwaarts ging. In 1999 boekte De Braamberg een verlies van 246.642 euro, in 2000 was dat 1.073.836 euro, in 2001 3.224.490 euro en in 2002 was `t 1.280.808. De verliezen werden deels veroorzaakt door een hoog ziekteverzuim, de daaraan gekoppelde inhuur van uitzendkrachten en WAO-reserveringen.

Begin 2002 verdwenen de zes leden van de raad van de raad van toezicht en de directeur, nadat de ondernemingsraad zijn vertrouwen had opgezegd. Een nieuwe raad en een interim-directeur zaten maar kort. Eind 2002 nam De Drie Gasthuizen, een woonzorgcentrum in Arnhem, de activiteiten van Hestia over.

Het prijskaartje van de reddingsactie mag er zijn. In het jaarverslag over 2002 staat een rijtje met namen en bedragen. De Drie Gasthuizen zelf legde 1,36 miljoen euro tafel, de Gelderse Roos, een ggz-instelling in Wolfheze deed bijna een miljoen euro, tariefsteller in de zorg CTG stuurde 4,3 miljoen euro en het College Sanering Ziekenhuizen (CSZ) deed 4,5 miljoen. Het CSZ saneert zorginstellingen en verwante bedrijven die in financiële problemen zijn gekomen: ziekenhuizen, ambulancebedrijven, verpleeghuizen.

Samen legden de `redders'' ruim 11 miljoen euro op tafel, verreweg het meeste daarvan is gemeenschapsgeld. De kosten van het advies van de consultants van Boer & Croon, à 250.000 euro, zijn rechtstreeks door het College Sanering Ziekenhuiszorg betaald, meldt een voetnoot in het Hestia-jaarverslag.

De hamvraag is: hoe groot is de kans op een veroordeling voor de toezichthouders? De drempel is hoog. Niet alleen moet een duidelijk relatie worden aangetoond tussen falend optreden en de schade, vervolgens moet de omvang van de schade worden vastgesteld. Elke zaak is op deze twee punten anders. Bovendien geldt: fouten maken mag, zolang het geen structureel karakter heeft.

    • Menno Tamminga