Mondriaan had atelier als visitekaartje

De gekste Mondriaans die een mens zich kan voorstellen hangen sinds kort in het Mondriaanhuis in Amersfoort. Niet dat het zulke vreemde schilderijen zijn: integendeel, het is werk van dertien-in-een-dozijn, keurige, levenloze portretten in ovale gouden lijsten. Afgebeeld is een bejaard echtpaar, hij met een sik en een stijve boord, zij met een imposante zwartsatijnen boezem en opgestoken haar. Maar ze zijn (vermoedelijk naar foto's) geschilderd en gesigneerd door Piet Mondriaan (1872-1944), Nederlands beroemdste abstracte schilder. Wanneer ze zijn ontstaan is niet zeker, waarschijnlijk omstreeks 1909. De portretten moeten om den brode zijn gemaakt door de schilder, die in die tijd in zijn `echte' werk al lang afweek van de gebaande paden van de kunst en pointillistische en abstraherende schilderijen maakte. Hun authenticiteit wordt niet betwist. Ze zijn door kunsthandel Simonis en Buunk tijdelijk in bruikleen gegeven.

Het kleine Amersfoortse museum, dat dit jaar tien jaar bestaat, kan zulke gebaren wel gebruiken. Het is tot stand gekomen op initiatief van de Amersfoortse architect Leo Heijdenrijk, die het huis kocht waar Mondriaan werd geboren als zoon van een steil-protestantse onderwijzer. Het huis en het belendende schoolgebouw, gelegen aan een romantisch grachtje, zijn grondig verbouwd (alleen de voorgevel en een enkele muur bleven staan) en er kwam een Mondriaan-documentatiecentrum. Tegenwoordig is het Mondriaanhuis behalve lieu de mémoire ook een Museum voor Constructieve en Concrete kunst. Dat wil zeggen dat er werk wordt geëxposeerd van hedendaagse kunstenaars die Mondriaans traditie voortzetten.

Zo is ter gelegenheid van het jubileum een groot werk gemaakt door Krijn de Koning, die een van zijn `site-specifieke', architecturale creaties installeerde in de tentoonstellingszaal. Het is een interieur, geïnspireerd op Mondriaans geruchtmakende atelier uit de jaren 1920 in Parijs, waarvan een reconstructie op ware grootte in het museum is te zien. In De Konings plastische, abstracte binnenruimte is merkwaardigerwijs veel groen gebruikt, een kleur die Mondriaan versmaadde. Muurtjes lopen door in lijnen op de wanden, een verzameling blokken roept associaties op met een poppenhuis.

Het echte atelier, kroonjuweel van het Mondriaanhuis, is gereconstrueerd naar foto's die de kunstenaar liet maken. Hij gebruikte de inrichting van het atelier in de Rue du Départ, dat hij in 1921 betrok (en dat niet meer bestaat), welbewust als een visitekaartje voor zijn opvattingen. De witte muren, de harmonie van de gekleurde en zwarte vlakken, met slechts de hoogstnodige praktische voorwerpen – een rustbed, een kachel, een tafeltje – belichaamden de Nieuwe Beelding, een omgeving voor een Nieuwe Mens die los van alle materiële ballast zou leven.

Het maakte dan ook diepe indruk op kunstliefhebbers en andere bezoekers. In een wereld waar `inrichten' synoniem was met gordijnen, kleden en schemerduister, en kunstenaars zich gewoonlijk omringden met antieke spullen, was Mondriaans atelier een wonder van licht en verhevenheid.

De twee salonportretten van Mondriaans hand die nu in Amersfoort hangen, zijn dus een bijna pijnlijke groet uit de wereld die de kunstenaar zo graag achter zich wilde laten, maar waaraan hij uit materiële nood soms toch nog gebonden was.

Het jubileumjaar van het Mondriaanhuis wordt behalve met Krijn de Konings installatie ook gevierd met de vertoning van experimentele fims uit de jaren 1920, onder meer van Fernand Léger en Francis Picabia (nog tot 11 september). Mondriaans Parijse tijd - hij bracht er in totaal meer dan twintig jaar door – wordt vanaf 8 oktober belicht op een tentoonstelling: Mondriaan in Montparnasse, Abstractie in Parijs. De kosmopolitische groep kunstenaars waartoe hij behoorde – met o.a. Van Doesburg, Pevsner, Gorin - streed met ernst en bevlogenheid in de voorhoede van de kunst. Het is aardig dat een glimp van die strijd voor vernieuwing in 2005 nog te zien is aan een Amersfoorts grachtje, waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan.

Tentoonstellingen: Atelier, werk voor het Mondriaanhuis door Krijn de Koning. T/m 8 jan. Een grote eenheid. Mondriaans Parijse atelier. T/m 25 sept in Mondriaanhuis, Amersfoort. Di t/m vr 10-17 uur, za/zo 13-17 uur. Inl: 033-4620180, www.mondriaanhuis.nl

    • Ileen Montijn