Het afvalwater stinkt niet meer

Paques in Balk is 's werelds grootste producent van zuurstofvrije biologische waterzuiveringssystemen. Het bedrijf levert onder meer aan brouwerijen en chemiebedrijven. Dankzij de strengere milieu-eisen groeit Paques flink.

Er is maar weinig water zo vies als het afvalwater van een leerlooierij. Zouten, zuren, eiwitten, chroom, zwavel, stikstof, bacteriedoders en vetten moeten allemaal uit het water gehaald worden voordat het geloosd mag worden op het riool. Bij Koninklijke Hulshof's Leerlooierijen in het Gelderse Lichtenvoorde gebeurde dat tot voor kort door grote hoeveelheden chemicaliën toe te voegen die het vuil lieten bezinken en daarna lucht in het afvalwater te blazen. De bacteriën in het water vermenigvuldigden zich daardoor en hechtten zich aan de vervuiling.

,,Aan die methode kleven allerlei nadelen'', zegt projectleider Richard Haarhuis van Waterstromen, het dochterbedrijf van het Waterschap Rijn en IJssel dat voor Hulshof het afvalwater zuivert. ,,Het stinkt verschrikkelijk, het kost veel energie om zuurstof in het water te blazen en de bacteriën vormen een grote hoeveelheid slib die je uit het water moet halen en naar een afvalverbrander moet brengen, wat ook weer geld kost. Bovendien worden niet alle afvalstoffen op deze manier uit het water gehaald.''

Haarhuis ging daarom – mede op aandringen van de gemeente, die van de stankoverlast afwilde, en het waterschap, dat schoner oppervlaktewater verlangde – op zoek naar een nieuwe afvalwaterzuivering voor Hulshof, op een nieuwe plek: niet meer in het centrum van Lichtenvoorde (bij de looierij), maar een paar kilometer daarbuiten.

Hij kwam daarvoor bij Paques in het Friese Balk terecht. Paques is 's werelds grootste producent van zogeheten anaërobe (zuurstofvrije) biologische afvalwaterzuiveringssystemen. Wereldwijd installeerde Paques – ooit begonnen als silobouwer – ruim 500 anaërobe reactoren, die afvalwater zuiveren met behulp van `getrainde' bacteriën, zonder dat daar zuurstof voor nodig is.

Dat heeft een aantal voordelen: anaërobe bacteriën vermenigvuldigen zich veel langzamer, waardoor er nauwelijks slib ontstaat. Verder kost het proces geen energie, maar levert het energie op: de bacteriën in de reactor brengen in het water een biologisch proces op gang, waarbij de afvalstoffen worden afgebroken tot natuurlijke componenten, waar biogas bij vrijkomt. Dit biogas hoeft alleen nog ontzwaveld te worden en is daarna direct inzetbaar als brandstof. Ook voor het onttrekken van zwavel aan biogas heeft Paques een anaërobe technologie ontwikkeld, die op een vergelijkbare manier met bacteriën werkt en die inmiddels ook bij olie- en gasmaatschappijen wordt ingezet om zwavel uit aardgas te halen. Verder komt er geen stank vrij, omdat het proces geheel gesloten is. ,,Een vergelijkbaar proces waarbij bacteriën afvalstoffen afbreken, vindt in elke sloot in Nederland plaats'', zegt algemeen directeur Jeroen Mes van Paques. ,,Wij hebben dit natuurlijke proces vertaald naar een grootschalige industriële toepassing.''

De basistechnologie is ontwikkeld op de universiteit van Wageningen. Paques vond uit onder welke condities het proces optimaal functioneert en ontwikkelde systemen om het proces te kunnen controleren en het vrijkomende gas op te kunnen vangen. Sinds begin jaren tachtig levert Paques zuiveringssystemen aan onder andere de papierindustrie, bierbrouwerijen en chemiebedrijven.

Mes schat dat de markt voor anaërobe waterzuiveringsinstallaties een paar honderd miljoen euro per jaar groot is. Wereldwijd zijn er vier grote spelers op dit terrein, waarvan Paques, met 42 miljoen euro omzet, de grootste is. Vorig jaar steeg de omzet van Paques, dat eigendom is van oprichter en oud-directeur Jos Pâques en energiebedrijf Nuon, met 21 procent. De nettowinst steeg met 73 procent tot 2,2 miljoen euro.

Paques groeide vooral sterk in China, waar het bedrijf sinds 1997 een eigen vestiging heeft. Een kwart van de ruim 250 man personeel werkt er en China is goed voor 30 procent van de omzet. ,,Wij profiteren vooral van het feit dat China hoge milieu-eisen stelt aan de bouw van nieuwe fabrieken, en die ook behoorlijk goed handhaaft'', zegt Mes. ,,Maar ook in Europa groeien we, onder meer dankzij de uitbreiding van de Europese Unie, die ervoor zorgt dat de nieuwe lidstaten aan strengere milieu-eisen moeten voldoen.''

De waterzuivering van een leerlooierij was iets nieuws voor Paques. ,,Van bijvoorbeeld papierfabrieken weten we inmiddels alles, maar bij de looierij kregen we met allerlei vervuilingen te maken die nieuw voor ons waren'', zegt projectleider Johannes Stoer van Paques, die bij de ontwikkeling van de vorig jaar opgeleverde afvalwaterzuivering van Hulshof betrokken was. ,,Met onze bestaande technologie konden we een deel uit het water halen, maar niet alles. Er bleef onder andere nog chroom, sulfaat en stikstof achter in het water.'' Paques ontwikkelde hier nieuwe technieken voor.

De nieuwe waterzuivering van Hulshof verbruikt 70 procent minder energie dan de vorige en het slib dat als residu overblijft, is minder dan 10 procent van de hoeveelheid die voorheen afgevoerd moest worden. ,,Het belangrijkste residu dat nu overblijft, is zwavel'', zegt Richard Haarhuis van Waterstromen. ,,Dat wordt nu gestort, maar met een kleine nabehandeling zou het bij Hulshof weer als grondstof in te zetten zijn, want bij het leerlooien wordt ook een aantal zwavelverbindingen gebruikt.''

Ook het gereinigde afvalwater zelf zou bij Hulshof hergebruikt kunnen worden, zegt Haarhuis. ,,Het gaat nu naar de rioolwaterzuivering van het waterschap, dat het na de standaard behandeling van rioolwater op het oppervlaktewater loost. Maar we zouden het in de toekomst ook prima terug kunnen leiden naar Hulshof, zodat Hulshof geen oppervlaktewater meer hoeft op te pompen. De pijpleidingen liggen er al.''

Paques is intussen druk doende de ontwikkelde techniek om stikstof uit water te halen ook aan andere industriëen te verkopen. Zo exploiteert Waterstromen ook de afvalwaterbehandeling van de aardappelfabriek van Aviko in Steenderen, waar Paques de complete zuiveringsinstallatie inclusief de nieuwe stikstofreactor levert. ,,Nu duidelijk is dat de technologie ook op industriële schaal werkt, gaan we zelf actief op zoek naar andere klantengroepen met stikstofrijk afvalwater'', zegt marketing- en verkoopdirecteur Rob van As van Paques. Het proces is vooral geschikt voor eiwitrijk afvalwater, dat veel voorkomt in de voedingsmiddelenindustrie.

Paques brengt zichzelf onder de aandacht van potentiële klanten op milieutechnologiebeurzen en door te spreken op congressen en symposia, ook in het buitenland. ,,In veel landen is anaërobe waterzuivering nog helemaal niet ingeburgerd. In Duitsland vind je bijvoorbeeld bij veel papierfabrieken een anaërobe installatie, terwijl er in Engeland bijna geen staat.''

Nu Paques een compleet zuiveringssysteem voor Hulshof heeft ontwikkeld, komen ook andere leerlooierijen in beeld als mogelijke klant. ,,Maar dan moeten de milieuregels in veel landen eerst nog wel wat strenger worden, of in elk geval strenger worden gehandhaafd'', zegt Van As. ,,Veel bedrijven investeren pas in een nieuwe afvalwaterzuivering als ze dat wegens milieuregels moeten of als ze daarmee kunnen besparen op de kosten van het lozen van afvalwater.''

Paques-directeur Jeroen Mes beaamt dat. ,,Onze grootste concurrent is het oppervlaktewater. Zolang bedrijven hun afvalwater ongestraft op bijvoorbeeld een rivier kunnen lozen, zullen ze niet zo snel investeren in een zuiveringsinstallatie. Zo'n investering kan oplopen tot 5 à 10 miljoen euro.'' Naarmate lozingskosten hoger en milieuregels strenger zijn, wordt een afvalwaterzuiveringssysteem rendabeler. ,,Maar het scheelt ook een stuk als er bijvoorbeeld milieusubsidies beschikbaar zijn. Dan is de investering lager en de terugverdientijd korter, en wordt zo'n installatie al snel interessant.'' Zo ontving Hulshof 650.000 euro Europese subsidie voor de waterzuivering, die bij elkaar 5 miljoen euro kostte.

In feite staat de markt voor anaërobe waterzuivering volgens Mes nog maar in de kinderschoenen. ,,Er valt op dit terrein nog heel veel te ontdekken.'' Paques doet zelf geen fundamenteel wetenschappelijk onderzoek, maar concentreert zich op de praktische toepassing van anaërobe technologie. ,,Voor onderzoek werken we samen met universiteiten en onderzoeksinstellingen. We bieden stage- en promotieplaatsen aan, we financieren leerstoelen op dit terrein en we hebben een eigen Technologische Adviesraad met vooraanstaande deskundigen uit de wetenschap en het bedrijfsleven. Zo blijven we nauw betrokken bij het onderzoek op ons terrein.''

De anaërobie ligt op het snijvlak van de biologie en de watertechnologie. ,,Je ziet vaak innovaties ontstaan als twee disciplines bij elkaar komen'', aldus Mes, die zegt dat Paques, als middelgroot bedrijf, gemakkelijk toegang heeft tot wetenschappelijke kennis. ,,Je hoort kleine en middelgrote bedrijven vaak klagen over de gebrekkige toegang tot wetenschappelijk onderzoek. Daar snap ik niks van.'' Mes ziet niet zo veel in subsidies en andere maatregelen die samenwerking tussen bedrijven en wetenschappers moeten stimuleren. ,,Als het om innovatie gaat, moet je als bedrijfsleven zelf het voortouw nemen. Daar ligt de basis voor je concurrentiekracht.''

Dit is het zesde deel in een serie over innovatieve Nederlandse bedrijven. Eerdere delen verschenen op 14 (MassiveMusic), 21 (Eco-Point) en 28 juli (Compa Tech) en 4 (Ophtec) en 11 augustus (Nedstack). Zie ook www.nrc.nl.

    • Jochen van Barschot