`In één poepje zit een miljard virussen'

De vogelgriep is uitgebroken in Rusland. De vrees bestaat dat trekvogels de ziekte meenemen naar Europa. Daarom moeten de kippen hier binnenblijven. Maar hoe groot is die kans?

Ze zijn allemaal gevuld met vogelpoep. Duizenden buisjes, opgeslagen in de diepvries van viroloog dr. Ron Fouchier. ,,Poep van eenden, ganzen, meeuwen, wintertalingen, strandlopers, noem maar op. Allemaal vogelsoorten die rond deze tijd vanuit Siberië richting Europa trekken'', zegt Fouchier als hij op de zeventiende verdieping van de Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam zijn diepvries opentrekt. Koude damp omringt hem. Onderzoek aan de uitwerpselen moet hem één ding vertellen: is Europa ook besmet met het vogelgriepvirus dat in Zuidoost-Azië al twee jaar slachtingen onder pluimvee aanricht, en inmiddels bijna zestig menselijke slachtoffers heeft gemaakt? ,,Het is nog niet zover'', zegt de viroloog. ,,Maar we moeten wel scherp opletten, want het lijkt dichterbij te komen.''

Een paar weken geleden werd een uitbraak van vogelgriep gemeld in Mongolië. Vorige week was het raak in Kazachstan en Novosibirsk, in het zuiden van Rusland. En eergisteren bleek de ziekte nog eens 1.500 kilometer verder naar het westen opgeschoven. Het Russische ministerie van Landbouw meldde een uitbraak van vogelgriep in Tsjeljabinsk, aan de voet van de zuidelijke Oeral. De vrees bestaat dat trekvogels in Rusland in contact komen met besmet pluimvee en het virus meenemen naar Europa. Besmette vogels zouden het virus kunnen overdragen op de Nederlandse pluimveestapel. Of: op mensen.

Uit voorzorg besloot minister Veerman van Landbouw gisteren een ophokplicht af te kondigen, op advies van een groep deskundigen. Een meerderheid van de Tweede Kamer had daar eind vorige week al op aangedrongen. Boeren die commercieel kippen, ganzen, kalkoenen of eenden houden, mogen die dieren in ieder geval tot begin volgend jaar niet meer buiten laten. Kippen die in de buitenlucht scharrelen raken makkelijker besmet dan dieren die op stal staan. Daarnaast wordt reizigers aangeraden om in de besmette landen geen vogelmarkten of kinderboerderijen te bezoeken. Elk contact met vee moet worden vermeden. En voordat de reizigers terugkeren naar huis moeten ze hun schoenen reinigen. Daar kan namelijk mest aan zitten dat besmet is met het gevaarlijke virus.

Maar hoe groot is het risico dat de Nederlandse pluimveestapel de komende weken via trekvogels besmet wordt met het gevaarlijke H5N1-virus? Rob Vogel van Sovon Vogelonderzoek Nederland had zijn bedenkingen toen Veerman vorige week aankondigde een ophokplicht te overwegen. ,,Dat was net nadat de uitbraak van vogelgriep in het oosten van Kazachstan was gemeld. Maar in die regio zitten geen vogels die naar Nederland trekken'', zegt Vogel. Dat schreef de vogeltrekdeskundige begin deze week ook in een brief aan Veerman.

De situatie is inmiddels wat veranderd, zegt Vogel, nu het virus verder naar het westen is opgerukt. In de regio Tsjeljabinsk zitten wel wat eendensoorten die richting Europa trekken. De wilde eend, de wintertaling. Maar toch. ,,Van alle dieren komt 99 procent niet uit die regio. Ze trekken veel noordelijker.''

De adviescommissie schreef gisteren iets dergelijks aan Veerman. Daar ligt ook niet het grootste gevaar, meent ze. Er is een ander scenario, met meer risico's. Daarbij mengen vogels uit zuidelijk Rusland zich met populaties in het noorden van Siberië die vervolgens wel deze kant opkomen. Ook Vogel ziet hierin een groter gevaar: dat het virus vanuit de huidige besmette gebieden niet in één sprong naar het westen komt, maar via een aantal tussensprongen. Vanuit Kazachstan trekken veel vogels via het Midden-Oosten naar Afrika. Ook trekvogels die vanuit Siberië in het najaar naar Europa gaan, trekken in het voorjaar verder richting Afrika. Op rustplaatsen en voedselrijke plekken komen de soorten bij elkaar en mengen ze. ,,Zo kunnen de beesten die vanaf maart vanuit Afrika, via Europa, terugkeren naar Siberië alsnog besmet raken en het virus naar Nederland brengen'', zegt Vogel.

Volgens de adviescommissie speelt ook mee dat de huidige monitoring verre van waterdicht is. In het dunbevolkte Siberië zal een besmetting onder watervogels niet snel ontdekt worden. Dus, misschien zijn er al trekvogels op weg naar Europa die het virus onder hun leden hebben. ,,Het is niet uit te sluiten dat met HPAI (hoog pathogene aviaire influenza, red.) besmette trekvogels Nederland aandoen'', schrijft de commissie daarom.

Viroloog Fouchier stelt verder dat de huidige screening van trekvogels zijn beperkingen kent. De poep die hij wekelijks binnenkrijgt, wordt voor hem verzameld door ornithologen en kooikers in Nederland en in Ottenby in het zuiden van Zweden – daar passeren elk jaar honderden miljoenen trekvogels die vanuit Siberië op weg zijn naar warmer streken. ,,Maar die mensen verzamelen eigenlijk alleen de poep van vogels die ze interessant vinden. Je mist dus een heleboel soorten.''

En dan zijn er nog veel vragen waarop het antwoord niet bekend is. Kan een trekvogel wel grote afstanden vliegen als hij besmet is met dit gevaarlijke H5N1-virus? ,,Van de besmette wilde dieren sterft circa 50 procent'', zegt Fouchier. ,,Hoe ver de overlevers kunnen vliegen weet niemand.'' Ook is niet bekend of zieke vogels tijdens hun vlucht poepen. Gezonde beesten doen dat in ieder geval niet, weet de viroloog. Ze ontlasten alleen op de grond, als ze fourageren. En tijdens het opvliegen. Dat kan voor Veerman van belang zijn als hij verdere maatregelen overweegt voor de pluimveesector. Het Productschap Vee, Vlees en Eieren heeft al gesuggereerd om plastic zeiltjes te spannen boven de uitloopren van buiten scharrelende kippen. Om de dieren te beschermen tegen poep van overvliegende trekvogels. Maar dat lijkt een onzinnige maatregel als die vogels tijdens hun vlucht niet ontlasten.

,,We hebben nu drie verdachten'', zegt Fouchier. ,,De smient, de wintertaling en strandlopers.'' Dat zijn volgens hem de soorten die goed in de gaten moeten worden gehouden. Als de uitbraken van vogelgriep zich iets verder naar het noorden van Rusland verplaatsen, komt ook de wilde eend in beeld. ,,Zeker omdat die soort redelijk makkelijk besmet wordt'', zegt Fouchier. ,,In één eendenpoepje zit makkelijk een miljard virussen.'' Vogel noemt verder nog de zomertaling, de kemphaan en de goudplevier. ,,In Novosibirsk is ooit een goudplevier geringd die in België is teruggevonden. Maar dat kan een afzwaaier zijn'', zegt hij.

Ernstiger wordt de situatie als de vogelgriep zich uitbreidt naar het Midden-Oosten. Van daaruit trekken veel vogels naar Oost-Europa. Dan moet Nederland ook vogels uit die regio in de gaten houden. Kraaien en meeuwen bijvoorbeeld. ,,Meeuwen zijn vieze beesten, dus dan kan het snel gaan'', zegt Vogel. Hetzelfde geldt voor Zuid-Afrika, waar onlangs een uitbraak van vogelgriep op struisvogelboerderijen is gemeld – hoewel nog niet bekend is of het hier om het gevaarlijke H5N1-type gaat. Volgens Vogel komen dan soorten als ooievaar en boerenzwaluw in beeld. Vogel: ,,Die komen in de loop van het voorjaar naar Nederland. Dus misschien gaan we dan wel naar een permanente ophokplicht.''