De rauwe, dronken vrijheid van Tony Gatlif

De films van Tony Gatlif zijn dronken van passie, temperament en grote emoties. Ze zijn weerbarstig. Ze vechten zich los van klassieke filmconventies. Ze ademen vrijheid. Je kunt er kippenvel van krijgen. Zijn hoofdpersonen zijn altijd ontheemden, die net als zigeunerkind Gatlif (Algiers, 1948) zelf door Europa reizen om de grond rond hun wortels los te woelen.

Exils is van al die filmreizen de meest persoonlijke. In omgekeerde volgorde leggen protagonisten Zano en Naïma de reis af die Gatlif in 1964 van Algiers naar Parijs maakte. Het was voor de regisseur de eerste keer dat hij naar zijn geboorteland terugkeerde.

De in 2004 in Cannes met de regieprijs bekroonde film is ook een muzikale odyssee. ,,Muziek is mijn religie'', stelt Zano. En die wordt beleden van het politieke protestlied Manifeste waar de film mee opent (,,Het wordt tijd om het over degenen te hebben die zonder democratie leven. De democratie wordt steeds verkracht'') tot het minutendurende hypnotiserende Soefi-reinigingsritueel aan het einde van de film.

Gatlif filmt zoals de muzikanten die zijn hoofdpersonen op hun reizen ontmoeten improviseren. `Live' filmen is dan ook de manier waarop hij zijn werkwijze omschrijft, naar analogie met live muziek. Het scenario is een melodielijn om eindeloos op te variëren. Soms klinkt die romantisch, dan weer kitsch-op-het-randje, of rauw, mateloos, extatisch. Die manier van werken garandeert Gatlif optimale vrijheid.

Zeer gericht maakt hij gebruik van wat hij toevallig aantreft. Zoals in de fenomenale scène waarin Zano bij het ochtendgloren over een verlaten plein in Sevilla loopt. De zon is op en ook de laatste zangers en dansers slapen. Alleen de lege wijn- en bierflessen getuigen van een nacht vol passie en smart. En als Zano ze passeert beginnen ze weer te zingen, te tinkelen en te rinkelen. Tot er zomaar een juichend glazen klokkenspel opklinkt in de Triana.

De beelden van de gelukszoekers, zigeuners, migranten, illegalen en vluchtelingen die Zano en Naïma op hun reis tegenkomen zijn documentair op de manier waarop bijvoorbeeld In this World van Michael Winterbottom dat was. Dan maken muziek en zomerzotte romance plaats voor een nietsontziende schets van de schaduwzijden van het globalisme.

Niet alleen Zano en Naïma zoeken in deze film naar hun identiteit. Ook de toeschouwer moet in zichzelf afdalen en zich afvragen wat hij voor mens wil zijn, waar hij vandaan komt en wat hem maakt wie hij is. Natuurlijk komen Zano en Naïma in Algiers niets en niemand anders tegen dan zichzelf, zo realistisch is Gatlif ondanks al zijn aanstekelijke pathetiek ook nog wel. Maar waren zijzelf nu juist niet precies wie ze al lang voor hun reis waren kwijtgeraakt?

Exils. Regie: Tony Gatlif. Met: Romain Duris, Lubna Azabal. In: 11 bioscopen.