Caravaggio in hedendaags Napels

Zielen van Napels is niet alleen een documentaire over de Italiaanse stad Napels, maar ook een filmisch essay over de verschillende gradaties tussen barmhartigheid en onbarmhartigheid. Het begint al bij de opening. Van bovenaf uit een helikopter gefilmde shots van de krater van de Vesuvius, aan de voet van Napels, vullen het beeld. Op de geluidsband wordt een gedicht voorgedragen waarin de vulkaan menselijke eigenschappen worden toegedicht die meestal tot angst en beven leiden. De nog altijd smeulende vulkaan kan elk moment uitbarsten en de bevolking binnen een paar uur nietsontziend met de dood confronteren. Net als destijds in het nabijgelegen Pompeï, waarvan de versteende lijken van in hun vlucht verraste mensen nog altijd immense indruk maken op toeristen die de getroffen plek bezoeken. De Vesuvius is onbarmhartig en zal dat altijd zijn. Sinds 1604 is de liefdadigheidsinstelling Pio Monte della Misericordia daarentegen bezig met barmhartige daden. Uit dank voor het overleven van een storm besloten zeven adellijken vierhonderd jaar geleden hun rijkdom te delen met de allerarmsten. Een traditie die nog steeds elke generatie wordt doorgegeven. In Zielen van Napels zit een mooie scène van een arme vrouw die haar nog armere, bejaarde buurvrouw opzoekt om te zien of het goed met haar gaat en of ze nog iets nodig heeft. De rijken helpen de armen, van wie een deel weer de allerarmsten helpt. Maar er zijn grenzen. Van de illegale immigranten die in naaiateliers werken of nepgoederen op straat verkopen moeten ze niet veel hebben. Die worden verdrongen naar de rafelranden van de stad, waar ze onder viaducten visjes staan te bakken.

Deze hiërarchie wordt weerspiegeld in Napels zelf. In de hoger gelegen buitenwijken van Napels woont de aristocratie in statige huizen, goed beveiligd met een hek eromheen. De volkswijken liggen in het donkerste gedeelte van de stad, omgeven door smalle trappen en met tegenover elkaar gelegen balkons vol was die elkaar bijna raken. Religie is volop aanwezig, het geloof dat er heiligen zijn die zich vol barmhartigheid over hen zullen ontfermen is groot. Monnikendam filmt een religieuze processie en de vele heiligenbeeldjes in de huizen.

Dat Napels een stad vol contrasten is, demonstreert Monnikendam aan de hand van Caravaggio's paneel `De zeven werken van barmhartigheid', dat werd geschilderd in 1606. De licht-donker-esthetiek wordt daarbij letterlijk en figuurlijk geïnterpreteerd en gekoppeld aan andere tegenstellingen: rijk-arm, hoog-laag. De karakteristieke koppen die Caravaggio indertijd van straat plukte als modellen voor zijn schilderij zijn nog steeds terug te vinden in de stad.

De vorm die Monnikendam koos voor zijn documentaire portret van Napels overtuigt meer dan de uitwerking. Soms lijkt zijn film een schets van willekeurig welke stad ter wereld waar het contrast tussen arm en rijk groot is. Soms ontstijgt Zielen van Napels de toeristische blik ook niet: kijk eens hoeveel scooters hier rond rijden! Wat zijn die armen toch kleurrijk en levenslustig!

Monikkendam lijkt daarbij op de aristocraat die aan het eind van de film in een taxi stapt op weg naar een gemaskerd bal, met de chauffeur praat, en op een gegeven moment verbaasd uitroept `wat weet je toch veel!' Heb je wel eens van de Universiteit van de Straat gehoord, is het uiterst puntige antwoord.

Zielen van Napels. Regie: Vincent Monnikendam. In: 17 bioscopen.

    • André Waardenburg