Merkel wil `gesamtdeutsch' zijn

CDU-kandidaat Angela Merkel (CDU) heeft, op campagne in het oosten van Duitsland, iets uit te leggen.

Simone Waltemate heeft een probleem. Ze wilde haar stem op 18 september eigenlijk aan Angela Merkel geven. Totdat Merkels politieke bondgenoot uit München, Edmund Stoiber, zich met de verkiezingsstrijd ging bemoeien. Stoiber, weet Waltemate sindsdien heel zeker, is geen vriend van Oost-Duitsland.

,,Voor Stoiber kan de Muur niet hoog genoeg zijn'', zegt Waltemate op de markt in Wittenberg. De kleine vrouw, werkzaam bij een energiebedrijf in Saksen-Anhalt, schudt verwoed met haar rode haar. ,,Stoiber is onmogelijk. Drie jaar geleden hielp hij de SPD aan een overwinning. Nu probeert hij een wig te drijven tussen Oost en West. Dat moet eens ophouden.''

De immer sluimerende wrevel tussen Oost en West, de psychologische Muur, is uitgegroeid tot een thema in de Duitse verkiezingsstrijd. Met dank aan de voorzitter van de Beierse CSU, de zusterpartij van Merkels CDU. Met een reeks ongelukkige uitspraken heeft Stoiber de Oost-Duitsers gekrenkt en kanselierskandidaat Merkel in verlegenheid gebracht. In de nieuwe deelstaten wonen ,,gefrustreerden'', zei Stoiber, die zich gedragen als ,,domme kalveren'' en die natuurlijk niet zo ,,verstandig'' zijn als de inwoners van Beieren. Dat kwam hard aan.

Het zit Stoiber dwars dat, afgaande op de peilingen, dertig procent van de Oost-Duitsers op de nieuwe Linkspartei wil stemmen, een verbond van ex-communisten en teleurgestelde sociaal-democraten. De partij dreigt zo groot te worden dat ze een centrum-rechts kabinet onder leiding van Merkel zou kunnen verhinderen. Die gedachte vreet aan Stoiber. Daarom wilde hij zijn landgenoten in het oosten ,,wakker schudden''. Maar dat pakte verkeerd uit.

Opeens ging de Duitse verkiezingsstrijd niet meer tussen Gerhard Schröder en Angela Merkel, maar tussen de baas van het rijke Beieren en de inwoners van vijf deelstaten die gebukt gaan onder hoge werkloosheid en chronisch lijden aan gekrenkt eergevoel. Miljoenen kiezers, kortom, die allergisch zijn voor paternalisme van landgenoten uit het rijke westen, allergisch voor betweters. Mensen als Waltemate, die sneller gaan ademhalen als ze de naam Stoiber alleen al horen.

De politieke tegenstanders roken onmiddellijk hun kans. De Groenen hekelden Stoiber als ,,politieke Rambo''. De SPD eiste op hoge poten excuses. Gerhard Schröder meldde zich twee keer per dag voor een tv-camera om Stoiber te sarren. En plotseling wil de SPD de werkloosheidsuitkering in de oostelijke deelstaten verhogen – een half jaar geleden was dat nog onbespreekbaar.

De christen-democraten rond Merkel hielden intussen hun hart vast. Een losgebroken Stoiber krijg je niet zo snel in zijn hok, weten ze bij de CDU uit ervaring. Een christen-democraat in Berlijn: ,,Het enige wat je kunt doen is wachten totdat de kogel is uitgerold.''

Merkel kan niet wachten. Ze heeft nog maar vier weken om Duitsland van haar capaciteiten te overtuigen en haar voorsprong in de peilingen slinkt. Op de markt in Lutherstad Wittenberg begon ze gisteren aan een verkiezingstournee door de oostelijke deelstaten. Háár deelstaten, eigenlijk. Merkel, geboren in Hamburg, groeide op in de DDR. Toen de Muur viel was ze 35. Merkel is een Ossi, maar ze wordt in het oosten niet als zodanig gezien. Dat wil ze ook eigenlijk niet. Ze wil, zegt ze, kanselier worden voor heel Duitsland. Ze is, zegt ze, ,,gesamtdeutsch''. Ze verloochent haar afkomst niet, maar ze maakt er ook geen speerpunt van.

Het werd voor Angela Merkel in Lutherstadt Wittenberg geen thuiswedstrijd. Ruim 2.000 inwoners van de historische stad aan de Elbe waren gisteravond uitgelopen om naar Merkel te luisteren: een haag van zwijgende gezichten. De Wittenbergers luisterden aandachtig naar de vrouw uit Berlijn, maar ze vertrokken geen spier. Mensen hingen uit het raam maar zwaaiden niet. Wittenbergers staan al niet bekend als extravert, sinds Stoibers boutade waren ze extra op hun hoede.

De campagnemachine deed zijn werk. Jonge christen-democraten vormden een erehaag. Er was muziek: Angie van de Rolling Stones. Vlak voor het podium, naast de standbeelden van Luther en Melanchton, zaten partijgenoten met een grote bereidheid tot applaudisseren. De stemming wilde er maar niet in komen. De CDU-applausmachine kon nauwelijks op tegen de snerpende fluitjes van de tegenpartij. Luidruchtige sociaal-democraten, vakbondsleden, verbitterde werklozen in witte shirts met het opschrift `overbodig' en een kluwen aangeschoten punks probeerden Merkel uit haar evenwicht te brengen.

Professioneel en systematisch werkte Merkel haar script af. Ze vestigde de aandacht op de beroerde prestaties van de rood-groene regering, op de werkloosheid die nu hoger is dan in 1998 en in Wittenberg officieel 20 procent bedraagt. Op het feit dat de CDU wel concrete voorstellen doet om Duitsland uit het dal te helpen en de SPD niet. Ten overstaan van het zwijgende cordon op de achtergrond verdedigde ze manhaftig de voorgenomen verhoging van de btw.

Over Oost en West sprak ze niet veel. Ze ontfutselde applaus met de opmerking dat de schreeuwers vijftien jaar geleden met het uiten van een eigen mening nog achter tralies waren beland. Ze verwees een enkele keer naar haar kiesdistrict Rügen, en haar deelstaat Mecklenburg-Vorpommern. Ze zei dat het westen iets kon leren van het oosten en dat het oosten iets kon leren van het westen. Maar dat het er vooral om gaat de economische situatie in heel Duitsland te verbeteren.

Op een inderhaast ingelaste persconferentie in Luthers voormalige woonhuis had ze eerder die middag aangekondigd dat de verkiezingsstrijd weer zakelijk gevoerd moest worden. De naam Stoiber viel niet, maar het was duidelijk voor wie die opmerking was bedoeld. Merkel weet dat ze Stoiber nodig heeft voor de overwinning en hem niet zo maar kan excommuniceren. Ook al zou Simone Waltemate uit Wittenberg dan zeker op Merkel stemmen.

De CDU sluit campagnebijeenkomsten traditioneel af met het volkslied. In het westen wordt dan wel uit volle borst meegezongen. De Wittenbergers keerden al bij de eerste klanken snel huiswaarts.