Soms is de hoeksteen een gevangenis

Een 46-jarige man misbruikte zijn negenjarige dochter sinds ze een baby was. Hij is gereformeerd-vrijgemaakt, ging twee keer per week naar de kerk. Maandag staat hij voor de Rotterdamse rechtbank.

Roel F. (46) uit Krimpen aan den IJssel zou zijn dochtertje jarenlang seksueel hebben misbruikt. In december vorig jaar werd hij gearresteerd, maandag staat hij voor de rechter. Hij wordt er ook van verdacht dat hij drie minderjarige nichtjes tijdens logeerpartijtjes bij hem thuis heeft misbruikt.

De dochter is nu negen jaar, het misbruik begon volgens haar vader toen ze een paar maanden oud was. Volgens de aanklacht van justitie begon het vlak na haar geboorte. ,,Zo jong'', zei de Rotterdamse officier van justitie Hambeuker, ,,heb ik het nog nooit meegemaakt.'' Wat ook uitzonderlijk was: Roel F., die gereformeerd-vrijgemaakt is, schreef een brief waarin hij berouw toonde voor zijn daden en zei dat hij hoopte eindelijk hulp te krijgen. De brief gaf hij aan advocaat Jaap Spigt in Rotterdam. Later zou hij tijdens de verhoren door de politie een deel van wat hij had geschreven, terugnemen. Hij werd dit jaar gearresteerd na een anonieme tip uit zijn omgeving. Wie dat was is onduidelijk. Wel zou de gereformeerde basisschool Het Mozaïek in Krimpen aan den IJssel drie maanden eerder bij de Onderwijsinspectie en de schoolarts vermoedens van misbruik van het meisje hebben gemeld.

Roel F. moest in maart dit jaar al voor de rechter komen. Toen werd besloten dat hij eerst voor psychiatrisch onderzoek naar het Pieter Baan Centrum moet. Volgens zijn advocaat Jaap Spigt wil RoelF. ,,zelf ook weten wat er met hem aan de hand is.''

Krimpen aan den IJssel is een kleine gemeente vlakbij Rotterdam. Er zijn zestien kerken van vooral protestantse signatuur (er is één katholieke kerk) en elf basisscholen, waarvan zeven religieus. Roel F. kwam elke zondag, een of twee keer, met zijn gezin bij de gereformeerd-vrijgemaakte Immanuelkerk. De predikanten van die kerk, J. de Rijke en P. Waterval, willen niet praten over de gebeurtenissen in hun gemeente. De gereformeerde basisschool Het Mozaïek staat in een nette woonwijk met eengezinshuizen uit de jaren zeventig. Harry Scheffer, directeur onderwijs van Het Mozaïek, zegt dat er ,,signalen'' waren dat er iets met het meisje aan de hand was. Welke signalen dat waren, wil hij niet zeggen. Inmiddels is het meisje, samen met haar moeder en broertje, vertrokken uit Krimpen aan den IJssel.

De moeder van het meisje is geen verdachte. Zij zou hebben verklaard dat zij van niets wist. Ook in haar omgeving merkte jarenlang niemand iets van het misbruik. Of er werd over gezwegen.

Zwijgen over incest is niet typisch kerkelijk, zegt Ruard Ganzevoort, hoogleraar Pastorale theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij publiceert sinds tien jaar over misbruik en geloof. ,,De kracht van de orthodoxe kerk is juist dat er de mogelijkheid is om zonden te benoemen, om over schuld en de belijding daarvan te spreken.''

Zelf is Ganzevoort Nederlands gereformeerd. Hij adviseerde verschillende, ook meer orthodoxe, kerken hoe ze met zaken van seksueel misbruik kunnen omgaan. ,,Er zijn geen cijfers dat incest in zwaardere kerken meer gebeurt dan in andere kerken of daarbuiten.'' Incest is, zegt hij, een probleem van de samenleving. ,,Die is doortrokken van de (liberale) gedachte dat een gezin het zelf mag weten. Dat zie je ook in de zaak-Savanna, waarbij de moeder haar driejarig dochtertje doodt. Het is de onmacht om in te grijpen.''

In orthodoxe gezinnen, zegt Ganzevoort, is de grens tussen gezin en buitenwereld nog scherper. Binnen de kerk staat het gezin centraal, de vader is de man des huizes, het wordt vanzelfsprekender gevonden dat zijn vrouw en kinderen hem gehoorzamen. Gelovigen zijn gewend te spreken over God de Vader in de hemel en noemen hun gemeenteleden broeders en zusters. Het wrange is dat de beslotenheid van het gezin ook de mogelijkheid geeft tot heimelijk misbruik. Niemand die het weet. Kinderen zullen hun vaders misbruik wellicht zien als normaal. Een vader, hebben ze geleerd, heeft het goede met hen voor. En als ze weten dat het niet normaal is, zullen ze er niet snel over praten. Het vijfde gebod leert hen: Eert uw vader en uw moeder. Dan wordt de hoeksteen een gevangenis.

Nergens in de bijbel staat expliciet dat seksueel verkeer tussen een vader en een dochter verboden is, zegt Ganzevoort. In het Oude Testament wordt wel met afschuw verteld over een aantal gevallen van bloedschande, waaruit blijkt dat het werd gezien als een zware zonde. Het bekendste voorbeeld is dat van Lot, die Sodom en Gomorra ontvluchtte. Zijn vrouw veranderde in een zoutpilaar, hij vestigde zich met zijn twee dochters in de bergen. De dochters waren bang dat zij geen nageslacht zouden krijgen en voerden hun vader dronken. De ene nacht sliep de oudste met hem, de jongste de tweede nacht. De oudste dochter baarde Moab (`uit vader') de jongste Ben-Ammi (`zoon van mijn bloedverwant').

Ganzevoort: ,,Sommige gelovige incestdaders verwijzen naar dat soort bijbelteksten om hun gedrag, ook tegen hun slachtoffer, goed te praten. Het komt in de bijbel voor, en er staat nergens een verbod. Niet-christenen en liberale gelovigen zeggen: het mag niet, want je beschadigt iemand. Voor orthodoxe christenen die hun denkkader ontlenen aan de bijbel is het ingewikkelder. Zij kunnen incest alleen veroordelen als overtreding van het zevende gebod: gij zult geen echtbreuk plegen. Incest is dan een soort overspel tegen je echtgenote.'' Ganzevoort heeft moeite met die redenering: ,,Daarmee staat het kind buitenspel.''

Hans Borst is predikant van de hervormde gemeente Welsum, hoogleraar praktische theologie in Leuven en docent ethiek aan de christelijke hogeschool Ede. Zijn proefschrift Gij zijt die man! gaat vooral over pastorale zorg voor daders van incest en is gebaseerd op zijn ervaringen als gevangenispredikant met (streng) religieuze incestdaders. Hans Borst: ,,Er zijn er bij die het omdraaien. Die zeggen: er staat nergens in de bijbel dat het niet mag, dus het mag.'' En dat is onzin, zegt Borst. In Leviticus 18 zijn de huwelijks- en kuisheidswetten verwoord: een Israëliet mag geen geslachtelijke gemeenschap hebben met zijn moeder, met zijn kleindochter, zijn zuster of zijn tante. Nergens staat een verbod op gemeenschap tussen een vader en zijn volle dochter. Bijbelcommentator Van der Feen verklaarde die lacune zo: ,,Mogelijk vond de bijbelschrijver het verbod op incest zo vanzelfsprekend, dat hij het niet eens bij name noemde.'' Seks tussen vader en een dochter is een horribile dictu, zo erg dat het niet gezegd kan worden.

Latere joodse commentatoren van het Oude Testament stelden dat het `schandelijk is dat de stam gemeenschap zou hebben met de tak'. Borst beargumenteert in zijn proefschrift dat de bijbel volkomen duidelijk is over incest met een volle dochter. ,,Het heeft geen nut om met bijbelteksten te lopen klaverjassen. Het is net als andere vormen van ongeoorloofde gemeenschap, zimma: ontucht of bloedschande.'' In de koran komt het incestverbod ook niet voor. Borst: ,,Maar als je ziet welke waarde de moslims hechten aan huwelijk en ouderschap, kan het niet anders dat zij ook incest veroordelen als overspel of ontucht.''

Borst onderscheidt vier typen daders: de kinderlijke dader, de autoritaire dader, de gelegenheidsdader en de wrede of psychopathische dader die uit is op bevrediging van lust. Wat de vader uit Krimpen heeft bewogen, weet Borst niet. ,,Maar ik benijd de dominee in Krimpen niet. Incest maakt altijd meer dan één slachtoffer, het treft het hele gezin, de hele kerkgemeenschap.''

Zelf is hij minder mild geworden, zegt hij. ,,Ik heb zoveel rottigheid gehoord van daders. Als een dader zijn hart bij mij uitstort, adviseer ik eerder om aangifte te doen dan vroeger. Als het om een jong kind gaat, kan ik me voorstellen dat het welzijn van het kind boven het ambtsgeheim gaat.'' Geen dader die zijn zonde echt bekent, zegt Borst. ,,En als ze het doen, bekennen ze grijs. Ze zeggen: Satan is machtig, het kwaad zit in me. Dan zeg ik: jij bent de trap opgegaan.''

Het is een mythe, zegt Borst, dat de orthodoxe kerk incest toedekt. Voor gelovige incestdaders zijn er speciale dadergroepen. Roel Timmerman is klinisch psycholoog bij Eleos, een Riagg voor gereformeerden. Hij leidt in Zwolle en Amersfoort incestdadergroepen. In elke groep zit een man of zes. ,,Ze worden aangemeld door de kerkenraad of de reclassering.'' De behandeling duurt anderhalf jaar.

Timmerman: ,,Het zijn de mannen met twee gezichten. Zondags zitten ze in de kerk, door de week vergrijpen ze zich aan hun kinderen. Ze schermen met bijbelteksten om zich te verantwoorden.'' De sessies zijn erop gericht om een dader werkelijk zijn schuld te laten belijden. Dat gebeurt openlijk, ten overstaan van de kerkenraad. ,,Dat is heel zwaar, maar ook heel helend. Het slachtoffer krijgt erkenning. Vaak hébben mannen al een schuldbelijdenis gedaan, maar pas als ze onze cursus hebben gedaan, zien ze in wat ze werkelijk hebben aangericht.'' Volgens kerkelijke traditie kan pas na de schuldbelijdenis, waarin openlijk berouw wordt afgelegd over de schuld, vergeving volgen.

Hoogleraar Ganzevoort: ,,De dader moet laten zien dat hij verantwoordelijkheid neemt. Bijvoorbeeld door naar een andere kerk te gaan dan zijn slachtoffer.'' Is er in de kerk dan plaats voor incestdaders? ,,In de kerk is uiteindelijk plaats voor iedereen.''

    • Sheila Kamerman
    • Rinskje Koelewijn