Het lot van Columbus

VAN ALLE MALHEUR rond de spaceshuttle is het internationale ruimtestation ISS de dupe. Kunnen astronauten, proviand en instrumenten ook per Russische Sojoez of Progress worden ingevlogen, voor het afleveren van echt grote onderdelen van het station in aanbouw, zoals de Columbus-module van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, is de spaceshuttle nog onontbeerlijk. Hamvraag: komt ISS wel af, gezien de verschuivende Amerkaanse prioriteiten en het beperkte aantal shuttlevluchten dat tot 2010, wanneer het over en uit is, resteert? En wat is af?

``We zijn een substantiële partner in het internationale ruimtestation'', zegt Alan Thirkettle in zijn kamer op Estec, het technische centrum van ESA in Noordwijk. Als hoofd ontwikkeling van het directoraat bemande ruimtevaart, microgravitatie en exploratie is Thirkettle vooral geïnteresseerd in de Columbus. Deze 6,9 meter lange cilindervormige module met een leeg gewicht van 10,3 ton is een van ESA's belangrijkste bijdragen aan ISS. Hij huisvest een keur van wetenschappelijke experimenten op het gebied van materiaalwetenschap, vloeistoffysica en life sciences en is ontworpen voor tien jaar gebruik in de ruimte. ``Voor ESA is Columbus extreem belangrijk'', zegt Thirkettle. ``Hij staat klaar voor lancering. Eind volgend jaar moet een shuttle hem omhoog brengen.''

Thirkettle is ``een grote fan'' van het internationale ruimtestation, waarin behalve de VS en Europa ook Rusland, Canada en Japan participeren. ``We hebben er een enorm bedrag ingestoken en dat doen we niet voor de lol maar omdat ISS wetenschappelijk en technologisch waar voor zijn geld biedt. Het komt de high tech van onze industrie ten goede. De Europese ruimtevaartindustrie is dankzij ISS spectaculair gegroeid en loopt wereldwijd voorop. En wetenschappers zien ernaar uit Columbus te benutten.''

Columbus moet mee met een shuttle, de module is te zwaar voor andere raketten, zoals de Russische Progress. De eveneens onbemande ATV, de Automated Transfer Vehicle waarmee de ESA vanaf volgend jaar – met de Ariane 5 als draagraket – zelf enkele reizen naar het Ruimtestation gaat uitvoeren, kan het Columbusgewicht evenmin aan. ``In principe zou je de apparatuur en de experimenten kunnen demonteren en ze in het Russische deel van ISS onderbrengen, maar dat is een tijdrovende zaak en bovendien peperduur. We zijn van Nasa afhankelijk en vertrouwen erop dat ze hun verplichtingen nakomen.''

``Sterker, daar is als het ware al voor betaald'', zegt Marc Heppener, hoofd wetenschappelijk onderzoek van het directoraat bemande ruimtevaart. ``ESA heeft een aantal modules als ruilobject aan Nasa geleverd, waaronder de Nodes 2 en 3 en de Cupola. Ook de vluchten van ATV dienen als Europese bijdrage aan de bedrijfskosten van ISS. Als tegenprestatie zal Nasa ESA-vracht en ESA-astronauten lanceren. Daar zijn afspraken over gemaakt waar de Amerikanen niet snel onderuit kunnen.''

Om het internationale ruimtestation volgens de huidige plannen te voltooien, zijn 28 shuttlevluchten nodig. ``Die komen er lang niet'', zegt Thirkettle. ``In 2010 is het over en uit voor de shuttle en Nasa-baas Griffin heeft al laten weten dat vijf missies per jaar te hoog gegrepen zal zijn. Daarom wil hij het aantal van 28 vluchten terugschroeven naar een realistisch getal. Dit najaar komt er overleg met de ISS-partners. Binnen Nasa heb je verschillende stromingen. Teams die met de shuttle of ISS belast zijn willen zoveel mogelijk vluchten, de exploratiemensen die naar de maan of Mars willen en de shuttle als een sta in de weg zien zo weinig mogelijk. Hoe dan ook, er zullen shuttlevluchten sneuvelen. Raak ik nerveus? Nee. Als de Nasa prioriteiten verlegt en van het voortijdig uit de lucht halen van de shuttle wil profiteren op het gebied van exploratie, als ze om die reden minder gebruik willen maken van ISS, zullen ze in eigen vlees moeten snijden.''

uitbesteden

Ook met vijftien shuttlemissies tot aan 2010 kan Nasa de internationale ISS-verplichtingen nakomen, meent Thirkettle. ``Zelfs het opvoeren van de ISS-bemanning van twee à drie naar zes in 2007 of 2008 kan dan volgens plan doorgaan. Consequentie is dat Nasa haar eigen onderhoudsmissies cancelt en het afleveren van Amerikaanse ISS-bemanning of de installatie van nieuwe Amerikaanse experimenten zonodig uitbesteedt aan de Russen, of bij onze ATV. Niet elegant, maar het werkt. En de opvolger van de shuttle zal niet lang na 2010 beschikbaar komen. Natuurlijk was het nu met de shuttle definitief afgelopen wanneer Discovery dinsdag was verongelukt. Dat zou heel vervelend geweest zijn, maar in zo'n situatie sleep je Nasa niet voor de rechter. Maar als Nasa Columbus niet lanceert omdat het toevallig niet in haar kraam van pas komt, hebben we een serieus probleem. Dat zou nalatigheid betekenen.''

Maar er is geen enkele reden dat doemscenario te vrezen, benadrukt Heppener. ``Bij de lancering van zijn ideeën over exploratie van de ruimte, begin 2004, gebood president Bush Nasa expliciet de ISS-partners tevreden te stellen. Wel moet je constateren dat Bush' toekomstvisie de wetenschap bij Nasa geen goed heeft gedaan. Niet alleen de shuttle is onder vuur komen te liggen, ook het wetenschappelijk programma lijdt. Dat zien we met lede ogen aan. De bouw van ISS kost meer dan dertig miljard en dan laat je de oogsttijd liggen, daar kan ik met mijn pet niet bij.''

ander spoor

``Bij ESA zitten we op een heel ander spoor'', aldus Heppener. ``Al jaren zijn we doende een gedegen wetenschappelijk programma op te stellen, ook voor ISS. Sommige in Nasa teleurgestelde Amerikaanse onderzoekers hopen we alsnog onderdak te bieden. Niet uit filantropie, maar omdat ze goede voorstellen hebben waarvan ook Europese wetenschappers kunnen profiteren. In Europa hebben we een hechte gemeenschap van ruimteonderzoekers die nauw samenwerken en veel publiceren, ook ten nutte van de industrie. Omdat externe onderzoeksinstanties als het Max Planck Gesellschaft en NWO voor de financiering zorgdragen, is er extra kwaliteitscontrole die bij Nasa, waar al het geld uit de grote pot komt, ontbreekt. Op sommige terreinen is de verwaarlozing zo groot dat Nasa bezig is de boot te missen.''

Om alles in eigen hand te hebben bestaan er ideeën om de Europese ATV van een systeem te voorzien dat zich tijdens terugkeer in de dampkring losmaakt en zo 250 kilo aan samples en andere wetenschappelijke gegevens terug naar de aarde kan brengen. Ook overweegt ESA mee te doen aan de ontwikkeling van de Russische Clipper. Deze opvolger van de Sojoez, gepland voor 2012, heeft zes stoelen waarvan ESA er één à twee hoopt te bemachtigen.

Ook ESA heeft plannen voor verdere exploratie van de ruimte, zegt Thirkettle. ``Al hebben we geen president Bush om ze te ventileren, hopelijk geven komende december de verzamelde Europese ministers het groene licht om een serieus plan op te stellen. Voor 2011 staat de ExoMars-missie gepland die een robotwagentje op Mars moet afleveren. Doel is met wetenschappelijke experimenten op zoek te gaan naar tekenen van leven. Die vlucht is voorgesteld door het directoraat bemande ruimtevaart. Want als je echt wil weten wat zich op Mars afspeelt, moet je er vervolgens astronauten heensturen. Robots kunnen perfect met geprogrammeerde opdrachten uit de voeten, maar niet met verrassingen. Tegen het intellect en de iteratieve inslag van de mens kunnen ze nooit op. Maar we moeten bemande ruimtevaart alléén inzetten voor zaken waar mensen beter in zijn, dan heeft het nut. Onbemande en bemande ruimtevaart bijten elkaar niet, ze vullen elkaar aan.''

    • Dirk van Delft