Expositie Gorcums Museum toont Utopia zonder angel

Welkom in Utopia, zong Frank Boeijen ooit in een lied over een arbeider die als individu ten onder gaat in een geestdodende fabriek. Sinds Thomas More in 1516 het boek over de idealistische eilandstaat schreef, is het idee van een ideale samenleving blijven intrigeren. Twee jaar geleden waren op de Biennale van Venetië nog tientallen kunstenaars verzameld op de energieke expositie Utopia Station. Nu kun je op zoek naar de heilstaat in het Gorcums Museum. De expositie Utopia toont de blik van kunstenaars als Tiong Ang, Ros Birrel, Joep van Lieshout en Greg Colson.

Utopia is geen eenduidige realiteit, zo blijkt uit de installatie Wandering Clayfeet & A4 Links van Frank Mandersloot. Waterflessen zijn in brokken klei gestoken. De muren zijn bedekt met fotokopietjes van waterflessen en zoutkristallen. Ook krantenartikelen over intelligent design versus de evolutieleer zijn aan de wand geprikt. Mandersloot levert de basale bouwstenen van de wereld: water en aarde, maar ook veranderende theorieën. Mandersloots Utopia is meer een blauwdruk van de zich steeds ontwikkelende samenleving, dan een vaststaand wereldbeeld.

De tentoonstelling wil niets voorschrijven en draagt vooral ideeën aan. Verwacht geen eendimensionale visie op de ideale wereld. De kunstenaars doen voorstellen, ze laten mechanismen zien, ze tonen hoe mensen verlangen naar iets beters. Zo onderstreept de diareeks Stuff van Roy Villevoye het principe panta rhei, alles stroomt. Hij fotografeerde spullen – in het westen, maar ook in hutjes op Papoea Nieuw Guinea. Aan de hand van de producten die van west naar oost gaan, en andersom, zoals de artefacten die terecht zijn gekomen in etnografische galeries, lijkt de hele wereldbevolking zich te verplaatsen over de globe. Men reist rond, op zoek naar een betere toekomst.

Een kritische noot is afkomstig van de Schot Ross Birrel. Hij maakt een statement, een gebaar gebed in een historisch besef. Met More's Utopia in de hand stapte hij in New York het gebouw van de Verenigde Naties binnen en gaf het exemplaar af aan de balie, als een herinnering aan de doelstelling de wereld een betere plaats te maken. Een serie foto's getuigt van de actie. Het werk oogt bescheiden, maar is de meest uitgesproken bijdrage.

Birrell maakt duidelijk wat er ontbreekt aan deze expositie: het is te veel een vrijblijvende inventaris van visies op Utopia en samenlevingen. Sterke keuzen worden afgewisseld met dingen als de zwevende pluche konijnen van Lidy Jacobs, die de behoefte aan vrijheid weerspiegelen, of de geometrische vormen van Sonia Rijnhout, die een plattegrond zijn van een niet nader omschreven wereld.

Het in het Gorcums museum geschetste Utopia nodigt niet genoeg uit tot nadenken en confronteert niet. Nu moet je zelf uitvinden hoe de kunstenaars binnen het thema passen. Zo verworden de bijdragen tot een plaatje bij een praatje, een schets bij een idee. Dat haalt de angel uit een onderwerp al eeuwenlang blijft fascineren en nog altijd relevant is. Ook nu terroristische groeperingen te vuur en te zwaard de wereld trachten te overtuigen van hun visie op de ideale samenleving.

Tentoonstelling: Utopia. T/m 28/8 in Gorcums Museum, Grote Markt 17, Gorinchem. Di-zo 10-17. Inl: www.gorcumsmuseum.nl, 0183-632 821.

    • Machteld Leij