Eindeloos op zoek naar vernuft

Microsoft besteedt 7 miljard dollar per jaar aan onderzoek. Wat levert het op? Zeker nu Google bezig lijkt de softwaregigant voorbij te streven.

Marketingman Greg Sullivan loopt door de grijze gangen van Gebouw 3 van de uitgestrekte Microsoft Campus, het zenuwcentrum van de softwaregigant in Redmond, Washington.

Hij is op zoek naar een leeg zaaltje om zijn bezoeker te laten zien wat je allemaal kan doen met de langverwachte opvolger van Windows, genaamd Vista. We houden stil bij een raamloze, helverlichte kamer. Alsof het om een geheime militaire operatie gaat, zet Sullivan zijn laptop aan en dan – na enkele foutmeldingen natuurlijk, want het betreft hier een proefversie – begint de demonstratie. Sullivan kijkt verlekkerd naar het beeldscherm. Met de cursor wijst hij op de mappen die je met de muis kan openklikken. De `windows' zijn nu transparant en lijken ook echt op raampjes. ,,Cool, vind je ook niet?''

Microsoft, een van de rijkste bedrijven ter wereld, besteedt dit jaar naar schatting bijna 7 miljard dollar (5,6 miljard euro) aan onderzoek en ontwikkeling van nieuwe producten. In zes verschillende onderzoekscentra in de Verenigde Staten, Europa en Azië werken 700 wetenschappers aan projecten voor de toekomst – 300 meer dan bij computerbedrijf IBM, dat bijna drie keer zo groot is. Niet zelden zijn deze Microsoft-wetenschappers, afkomstig uit alle delen van de wereld, gelauwerd in hun vakgebied. Ze worden royaal beloond, ook nu de tijd van de `Microsoft-miljonairs', de naar schatting 10.000 Microsoft-werknemers die dankzij optieregelingen rond de eeuwwisseling in één klap miljonair werden, voorbij is.

De vraag is echter wat Microsoft in weerwil van zijn ongekende reservoir aan talent en geld aan echte innovatie voortbrengt, zeker nu het in dat opzicht voorbijgestreefd lijkt te worden door veel kleinere bedrijven als computerfabrikant Apple en zoekmachinebedrijf Google. De iPod, Apple's digitale muziekspeler, en de bijbehorende iTunes-muzieksoftware en -winkel, is uitgegroeid tot een ongekend commercieel succes – zo groot, dat steeds meer Ipod-liefhebbers beginnen over te schakelen op Apple-computers, die zonder Microsoft-software kunnen draaien. Googles zoekmachine is een begrip, én, dankzij advertentieverkoop via sponsored links, een melkkoe. Daarnaast groeit Google uit tot een platform voor allerlei softwaretoepassingen – van satellietkaarten tot e-mail- en foto-uitwisselprogramma's.

Tel daarbij op de nog immer voortschrijdende distributie van zogeheten opensourcesoftware, die gratis is en dus Microsofts bron van inkomsten direct bedreigt, en er is sprake van misschien wel de zwaarste concurrentie die Microsoft gekend heeft in zijn dertigjarige bestaan.

,,Microsoft heeft nog nooit onder zulke hoge druk gestaan om te innoveren'', zegt Joe Wilcox, een analist van de technologische onderzoeksfirma Jupiter Research. ,,Windows 95, Microsofts eerste grote hit, is nu tien jaar oud. Ze kunnen niet langer op dit product teren.''

Het beste bewijs dat innovatie een belangrijk thema is bij Microsoft levert chief software architect Bill Gates: in speeches en bedrijfsmemo's raakt hij er niet over uitgepraat. Hetzelfde geldt voor topman Steve Ballmer, die universiteiten afreist om Microsoft als werkgever aan te prijzen.

Hoe innovatief Microsoft is, kun je met eigen ogen zien op een Microsoft Research Tech Fair, een soort wetenschappelijk minicongres, dat periodiek in het land wordt gehouden. In april presenteerden Microsoft-onderzoekers in Washington DC bijvoorbeeld een mobiele telefoon waarmee je sms'jes kan inspreken, een community bar die mensen die dezelfde website bezoeken in staat stelt te chatten, en een virtueel bureaublad, dat het computerbeeldscherm moet vervangen. ,,Dit is in feite een heel dure versie van pong'', aldus onderzoeker Andy Wilson, verwijzend naar een van de eerste computerspelletjes.

Microsoft staat niet bekend om zijn innovatieve cultuur. Integendeel, buitenstaanders omschrijven Microsoft soms als een sluwe naaper. Windows 3.0, het besturingssysteem dat bij Microsoft voor het eerst werkte met een muis en mapjes op een `bureaublad' in plaats van tekstcommando's, was volgens velen een imitatie van Apple's besturingssysteem, dat vijf jaar eerder verscheen (Apple zou het trouwens ook weer hebben gestolen van Xerox).

Zelfs het paperclipje met de draaiende ogen, dat gebruikers moest helpen met Office 97, is verworpen als originele Microsoft-uitvinding (het bedrijf Inner Workings zou het een jaar eerder aan Microsoft hebben laten zien). [Vervolg MICROSOFT: pagina 16]

De Microsoftparadox

INNOVATIE

`Het gaat er niet om of iets nieuw is, maar of het werkt'

[Vervolg van pagina 15] Saillant detail uit de geschiedenis van het bedrijf: oprichter Bill Gates studeerde geen informatica maar rechten. Hij stapte daarmee in het voetspoor van zijn vader, die advocaat is. Gates had al ver voor zijn studietijd zijn handigheid met computers laten zien, onder andere aan vriend en medeoprichter Paul Allen. Toch lijkt hij altijd iets meer geïnteresseerd te zijn geweest in de manier waarop technologie te gelde kan worden gemaakt dan in de technologie zelf. Hoewel Gates niet lang nadat hij op Harvard University aankwam sjeesde – hij was er wel lang genoeg om een vriendschap met Steve Ballmer aan te gaan, die wel informatica studeerde, later bij Microsoft kwam werken en tegenwoordig topman is – heeft hij aan zijn rechtenstudie een fixatie op licenties en patenten overgehouden.

Een cruciale licentie verwierf Microsoft in 1981, het geboortejaar van de personal computer. Microsoft was nog in Albuquerque, New Mexico gevestigd. In 1981 kwam min of meer bij toeval International Business Machines (IBM) bij Microsoft uit met de vraag of die een besturingssysteem had voor zijn eerste pc. Microsoft had die niet. Maar Gates en Allen wisten op tijd de hand te leggen op een bestaand besturingssysteem, Quick & Dirty Operating System (QDOS), voor 50.000 dollar, en het om te vormen tot MS DOS (Microsoft Disk Operating System). Later zorgde Microsoft ervoor dat zijn besturingssysteem ook werkte op alle IBM-klonen, zoals Digital en Compaq en – belangrijker – dat IBM de verkoop aan diens concurrenten toestond. De kiem voor Microsofts explosieve groei was gelegd.

Hoezeer Microsoft nog altijd van patenten houdt, blijkt uit cijfers van onderzoeksbureau Patent Ratings. De afgelopen vijf jaar heeft Microsoft bijvoorbeeld 2.188 patenten verworven, naar verhouding meer dan Intel of Apple. ,,Wij zijn reactief, niet pro-actief'', legt industrieel ontwerper Cees van Dok uit, een van de tientallen Nederlanders die in Redmond voor Microsoft werken. ,,Wij hebben van alles en nog wat op de plank liggen dat we in de strijd kunnen werpen als dat nodig is.''

Zoals elk zich ontwikkelend technologiebedrijf ziet Microsoft ook projecten mislukken. Interactieve televisie bijvoorbeeld, waarin sinds 1992 honderden miljoenen dollars zijn gestoken, is nog steeds niet van de grond gekomen. Minder kostbaar was de SPOT watch, een `slim horloge' dat via radiosignalen van lage frequentie internetdata opvangt, bijvoorbeeld de weerberichten. Daar is tien jaar aan gewerkt. Begin dit jaar kwam het op de markt, maar een hit kan het onmogelijk worden genoemd.

Op de vraag wat de meest opmerkelijke innovatie van Microsoft was van de afgelopen vijf jaar verwijst menig medewerker naar de Tablet-pc, de schrijfblokcomputer die laptops moet vervangen (een project waarbij Gates persoonlijk betrokken is). Anderen noemen de Xbox, Microsofts gamecomputer. De Xbox is populair onder gamers dankzij titels als Halo, hoewel het nog altijd een verlieslijdende divisie is. ,,Het gaat er niet om of iets nieuw is'', zo lost Erik Meijer, een Nederlandse serverprogrammeur, het vraagstuk op. ,,Het gaat erom of het werkt.''

Wie `innovatie' en `Microsoft' in één zin gebruikt, heeft het meestal over de mate waarin Microsoft in het verleden innovatie tegenging door innovatieve concurrenten te dwarsbomen. Die beschuldiging culmineerde in rechtszaken tegen Microsoft wegens overtreding van de mededingingswetten. In de VS werd Microsoft eerst veroordeeld, waarna in hoger beroep een overeenkomst werd bereikt, de zogenoemde Consent Decree. In Europa kreeg Microsoft een recordboete van 497 miljoen euro.

,,De rechtszaak tegen Microsoft wegens misbruik van zijn marktpositie heeft niets uitgehaald'', zegt de vooraanstaande economisch historicus Alfred Chandler, die dankzij zijn leeftijd (86) de elektronische revolutie van begin af aan heeft kunnen volgen. ,,Microsoft heeft nog steeds een bijna volmaakt monopolie. De schaal en reikwijdte waarvan Microsoft profiteert is zonder precedent in de economische geschiedenis.''

Sommigen geloven dat de rechtszaken op zijn minst de bedrijfscultuur van Microsoft hebben veranderd. Volgens Robert Slater, auteur van Microsoft Rebooted. How Bill Gates and Steve Ballmer Reinvented Their Company (2004), heeft het Consent Decree van Microsoft een ,,opener, vriendelijker en bescheidener'' bedrijf gemaakt. Een ervaren Microsofter, die spreekt op voorwaarde dat hij niet bij naam wordt genoemd, formuleert het anders: ,,We zijn saaier geworden. De speelsheid, de brutaliteit is weg. We moeten voortdurend oppassen dat we niet weer op de vingers worden getikt. En we zijn zelf ook ouder geworden. Velen van ons hebben kinderen. Dan ga je niet meer tot diep in de nacht door met programmeren met een pizza op schoot.''

Een indicatie dat Microsoft minder agressief is dan weleer, is dat Bill Gates niet meer uitvalt tegen werknemers – een karaktertrekje waar de softwarearchitect berucht om was. ,,Bill noemt je niet meer zo gauw een idioot als je iets niet begrijpt'', zegt een Nederlandse Microsoft-medewerker in Redmond. ,,That's the stupidest thing I've ever heard zegt-ie ook niet meer.''

Krijgen Apple en Google een kans doordat Microsoft minder agressief is dan vroeger? Hebben de juridische veroordelingen in die zin dan toch hun uitwerking gehad?

Plagerig heeft Google onlangs een klein kantoor geopend aan de andere kant van de snelweg in Redmond. Het wemelt er van de Microsoft-deserteurs. Welcome home, staat achter de ontvangstbalie van het gebouw. ,,Het is hier relaxter, er wordt meer gelachen en je krijgt meer vrijheid'', zo vat een vrouwelijke programmeur, die net in dienst is getreden, de voordelen samen.

Wie kijkt naar de snelle opkomst van Google en zijn koersstijging op de beurs, ziet parallellen met Microsoft. Is Google misschien het nieuwe Microsoft, en Microsoft het oude IBM? De vergelijking hoeft niet nadelig uit te pakken voor Microsoft, aangezien IBM zich na zijn eigen rechtszaak wegens overtreding van de mededingingswetten in de jaren zestig en een miljardenverlies begin jaren negentig, succesvol wist te reorganiseren tot een bedrijf gespecialiseerd in uiteenlopende IT-dienstverlening aan bedrijven.

De uitdaging voor bedrijven zoals Microsoft om zich opnieuw uit te vinden is door Harvard-econoom Clayton Christensen wel het ,,innovator's dilemma'' genoemd. Kortgezegd komt dit hierop neer: wie succes heeft met een bepaald innovatief product en daar op (quasi-)monopolistische wijze de vruchten van plukt, doet alleen nog investeringen in kleine aanpassingen van bestaande producten die de hoge winstmarges veiligstellen, totdat het vuur voor radicale vernieuwingen volledig gedoofd is.

Voor Microsofts wendbaarheid pleit dat het bedrijf de internetrevolutie dreigde te missen – Gates besteedde er amper aandacht aan in de eerste druk van zijn boek The Road Ahead in 1995 – maar zijn fout op tijd inzag. Nu zijn Internet Explorer, Hotmail en Instant Messenger haast niet meer weg te denken van internet.

Wie een uurtje naar Adam Sohn luistert, de jonge, razendsnel pratende marketingmanager van MSN, begint te geloven dat MSN best korte metten zou kunnen maken met Google. Neem de zoekfunctie, die sinds februari geheel is vernieuwd. Die kan rekensommen aan. Dat kan Google niet.

`Wat is de hoofdstad van Zwitserland?' leidt bij Google tot een reeks aan links, bij MSN Search staat meteen: `Antwoord: Zwitserland: Hoofdstad: Bern.' ,,Onze leuze is: `geen links, maar antwoorden''', zegt Sohn. Microsoft zou Microsoft niet zijn als het niet hieraan zou proberen te verdienen. Voor antwoorden uit Encarta, Microsofts digitale encyclopedie, moet je betalen. Google, meent Sohn, heeft een grote sprong voorwaarts gemaakt, maar ,,verliest nu al focus''. ,,Ze doen te veel dingen tegelijk. Je kunt niet alles voor iedereen zijn.''

De ironie is dat Microsoft juist lange tijd alles voor iedereen heeft willen zijn, en daar tot op grote hoogte in is geslaagd. Powerpoint, Outlook, Excel en Word worden in kantoren en werkkamers overal ter wereld dagelijks gebruikt. Maar is dit over vijf jaar ook nog het geval? Zal Windows Vista, naar eigen zeggen Microsofts grootste innovatie in jaren, gepland voor eind volgend jaar, voldoende meerwaarde bieden, zodat consumenten en bedrijven bereid zijn er tientallen, zo niet honderden dollars voor te betalen? Projectleider Greg Sullivan twijfelt er niet aan: ,,De beveiliging tegen virussen, de onderlinge samenwerking tussen programma's, het opbergsysteem voor documenten: dat is allemaal beter.''

Zelfs als deze beloftes uitkomen, zal Microsoft niet gemakkelijk de ontvangst van Apples laatste besturingssysteem, genaamd Tiger, kunnen overtreffen. Gebruikers en softwarerecensenten zijn er lyrisch over. Sommige Microsofters verbaast dat niet. ,,Apple heeft tijdens een Longhorn-presentatie op een congres een paar jaar geleden de beste onderdelen gepikt en die zo snel mogelijk op de markt gebracht'', zegt Van Dok, de Microsoft-ontwerper. ,,Als Longhorn [inmiddels omgedoopt tot Vista, red.] uitkomt dan krijgen we weer het verwijt dat het te veel op Apple lijkt. Zo kun je niet winnen.''

Apple heeft zijn zinnen gezet op een forse uitbreiding van zijn marktaandeel, dat nu wereldwijd slechts enkele procenten bedraagt, door de recentelijk aangekondigde alliantie met Intel, die de compatibiliteit van Apple-computers vergroot, en door met prijzen te stunten. Samen met het superstore-concept – strak vormgegeven experience-winkels – heeft Apple een sterke formule in handen.

,,Microsoft kan nog veel leren van Apple'', zegt analist Joe Wilcox. Apple begrijpt als geen ander dat de nieuwe consument graag op zijn vermeende creativiteit en authenticiteit wordt aangesproken. Dit begint bij Microsoft langzaamaan door te dringen, gezien zijn advertentiecampagne `Your potential. Our passion.'

Zou het gebrek aan innovatieve `hits' bij Microsoft te maken kunnen hebben met zoiets ongrijpbaars als stijl? Waarom herinnert iedereen zich hoe Steve Jobs, de topman van Apple, eruitziet (deze keer géén zwart coltruitje!) en niemand wat voor button down overhemd Bill Gates vandaag weer eens draagt?

,,Vormgeving heeft voor Bill geen prioriteit'', zegt Van Dok. ,,Daar staat tegenover dat Apple vooral gericht is op de creatieve, grafische markt. Wij proberen iedereen te bedienen. Als we een nieuwe versie van Windows maken houden we meteen rekening met de blindeneditie. Daar staan weinig mensen bij stil.''

    • Viktor Frölke