Dromen in Gaza (Gerectificeerd)

Minister Benjamin Netanyahu trad zondag af omdat hij vreest dat Gaza na vertrek van de Israëlische kolonisten een broeinest van terreur wordt. Heeft hij gelijk? De stemming bij Hamas, bij het Palestijnse zakenleven en niet te vergeten: op het strand.

Als de zon is ondergegaan, vult de lege zee zich met de boten van de vissers. Honderden lichtjes worden ontstoken om de vis naar de oppervlakte te lokken. Flakkerende gaslampen vormen voor de kust van Gaza een zachtjes deinende `tweede stad.' Een sprookjesachtige lichtshow, waar de clientèle in het koffiehuis Zeebries aan de rand van het vluchtelingenkamp Shati bij Gazastad, geen oog meer voor heeft.

,,Ghalas, genoeg, al die woorden, laten we genieten'', had Safwat Al-Kalhout gezegd, journalist, vriend, gids en vader van vier kinderen, onder wie de 3-jarige Malika, een pas `schoon' verklaard leukemiepatiëntje. Inderdaad, na lange gesprekken over the day after de ontmanteling van de joodse nederzettingen met een burgemeester, een econoom, een zakenman, Hamasleiders als Mahmoud-al-Zahar en Abu Mohammed, de nom de guerre van een commandant van de Izzedin Al-Qassambrigade, én een journalistieke groepsontmoeting met president Mahmoud Abbas, is alles wel gezegd over `de strijd' en de Israëlische exodus.

God zij dank gaat het goed met Malika, die dankzij de connecties van haar vloeiend Italiaans sprekende vader, correspondent van het Italiaanse persbureau ANSA, in het ziekenhuis van Università di Sapienza is behandeld. De Italiaanse onderminister van Buitenlandse Zaken had voor Safwat en Malika een laissez-passer geregeld bij Sharon persoonlijk. Door het infectiegevaar hebben kinderen hier gemiddeld dertig procent kans te genezen.

Slechts weingen hebben connecties en zijn dus afhankelijk van het plaatselijke ziekenhuis en de hospitalen in Tel Aviv en Jeruzalem. En die zijn vanwege de invasies, grenssluitingen en categorale inreisverboden soms weken en zelfs maanden onbereikbaar. Bij de grenspost Erez wennen de aanblik van wachtende mensen achter de hekken en de botte commando's van jonge, angstige soldaten, maar de beelden van kale kankerpatientjes blijven altijd spoken.

Na het avondeten met gegrilde zeebrasem, garnalen en dakka, een rode pepersaus, smaken thee met nana en de nargilla/hubbly bubbly/waterpijp met appeltabak beter dan ooit. Zelfs in turbulent, chaotisch en stinkend `Ghazza', waar natuurlijk lang niet iedereen een baardige, jodenhatende extremist is, wordt van het leven genoten.

In de veertig kilometer lange en in het zuiden tien kilometer brede Strook van Gaza met 1,4 miljoen inwoners gaan cynisme en optimisme en fatalisme en vitaliteit vaak hand in hand. Het ene moment vredig, minuten later explosief en dodelijk. Stille straten kunnen opeens bevolkt worden door woedende, gemaskerde demonstranten. ,,De gemoedsstemming is met alle voorbehoud op het ogenblik niet pessimistisch'', had de burgemeester van Khan Yunis, Usama al-Farrah gezegd. ,,Ik durf zelfs weer een beetje te dromen.'' Het andere Gaza, Smiling Gaza om een campagneslogan van het Palestijnse telecombedrijf Jawwal te citeren, laat in zijn persoon zijn gezicht zien. Hij wil de sloppenwijken van Khan Yunis, dat tegen de joodse nederzettingen van Gush Katif aanschurkt, platgooien en vervangen door keurige appartementenblokken. Hij wil een waterzuiveringsinstallatie bouwen, want van de verzilte, illegale bronnen krijgt iedereen buikloop. En hij droomt van een toeristenproject, een soort Club Med, aan het strand bij Khan Yunis-Mawasi. Sharm El-Sheikh, maar dan zonder die verderfelijke, amorele, onislamitische casino's.

Krotten

We zitten met de rug naar de krotten van Shati. Links zijn de lichten zichtbaar van de luxueuzere appartementengebouwen en de hotels, zoals het Beach Hotel, waar de nomenclatuur van president Abbas en de machtige minister van Binnenlandse Zaken Dahlan zich ontspant. Iets verder ligt de UN-Beachclub en de `Chalets', bungalows met rode daken en trendy jeeps en dure Toyota Landcruisers op de parkeerplaats. De volksmond, althans het verzamelde gezelschap in koffiehuis Zeebries, weet absoluut zeker dat hier de ,,heren van de corrupte Palestijnse Autoriteit'' zich vermeien met dames die nooit hun echtgenotes zullen worden. De arm van Hamas reikt dus niet overal.

Ook de gewone, overwegend arme en werkloze Gazanen lijken deze zomeravonden met de rug naar de betongrijze, dichtbebouwde steden, dorpen en kampen door te brengen. Alle dagen en vooral in de avonden, als de zon op de horizon is gestuiterd, is het druk op de stranden. Het strand is de uitlaatklep, het enige vertier in de Gazastrook die niet anders beschouwd kan worden dan als een grote, stoffige, vervuilde gevangenis. De bioscopen, bars en de clubs met buikdanseressen zijn jaren geleden gesloten. Met dank aan Hamas.

Op het strand wordt ook 's avonds volop gevliegerd. De verkopers van druiven en passievruchten – de specialiteiten van de Gazastrook – zijn in de zomertijd met schoolvakanties snel door hun waar heen. Kameel- en ezelritten voor vijf shekel brengen kleuters in vervoering. Arabische popmuziek knalt uit de speakers van de koffiehuizen op het strand. De zomerkampen van Hamas en Islamitische Jihad zijn zelfs in zee herkenbaar aan de groene en zwarte vlaggen die de zwemcoaches met zich mee dragen. Gesluierde meisjes volleyballen in lange jurken.

Families zwemmen gezamenlijk doorgaans onder leiding van de pater familias, die streng toeziet dat de ronde vormen van zijn in natte jurken gehulde vrouwvolk niet gefotografeerd worden. De mannen gaan te water in sportbroeken en T-shirts, de vrouwen met hoofddoek en jurken tot op de enkels. Voor vrouwelijke toeristen die in badpak te water willen, zijn speciale hokjes beschikbaar. En als er zich buitenlandse groepen aandienen is hoofdbadman Rajjib Abu Ghanem, tien jaar geleden Palestijns zwemkampioen, bereid het strand af te zetten of bootjes te charteren zodat de zwemsters een meter of honderd uit de kust te water kunnnen. Maar dat is lang geleden, bijna net zo lang als de dag dat hij hier voor het laatst Israëliërs zag.

Op het terras van Zeebries, waar net als overal in Gaza de gastvrijheid altijd weer overstelpend is, werken de rappers van MAM (Mohammed, Achmed en Mohammed) uit het Shati-kamp aan een passend nummer om de exodus van de Israëliërs te vieren. MAM, zonen van PLO-soldaten van Arafat en daardoor geboren in Tunis en Beiroet, spelen met teksten over de naderende overwinning, het succes van de strijd en de nakende bevrijding van de Westelijke Jordaanoever. Het drietal wil – Insha'allah – buiten Gaza carrière maken als de grens met Egypte ook open gaat voor jongemannen tussen de 15 en 35 jaar (de risicogroep volgens de Israëlische veiligheidsdienst).

Hun oudere broers zijn taxichauffeurs en verheugen zich ook op `de overwinning', zoals Nafes Al-Kalhout uit Jabalya, maar zien ook uit naar de extra inkomsten. De Palestijnse Autoriteit heeft alvast alle chauffeurs van passagiersbusjes en gele `stretchmercedessen', ingehuurd voor gratis tochten naar de verlaten nederzettingen. Sight-seeing op kosten van de PA. Op die manier wil de Palestijnse Autoriteit voorkomen dat Palestijnen en masse de nederzettingen bestormen en er onderlinge strijd uitbreekt. Er wordt al zoveel gevochten en geschoten tussen de verschillende groepen, die elkaar om geld, banen en invloed beconcurreren. ,,Ik ben wel erg nieuwsgierig'', zegt een elegante, Westers geklede vrouw, die met twee gesluierde vriendinnen thee drinkt op het strand. ,,Mijn hele leven mochten we zelfs niet in de buurt komen van de nederzettingen, ja, dan wil je het graag ook zelf eens zien, want er schijnen hele mooie huizen te staan. Erg jammer dat ze worden gesloopt.''

Vrij reizen

Met feesten en samenkomsten, waarop de successen van `het verzet' gevierd worden, willen vrijwel alle Palestijnse organisaties hun aandeel in `de overwinning' en `de bevrijding' opeisen. Want zo wordt het vertrek van de Israëliërs, nederzettingen en militaire controleposten, door iedereen ervaren. ,,We zullen in ieder geval weer vrij kunnen reizen van Gazastad naar Rafah. We worden niet meer beschoten vanuit de torens en we hoeven niet iedere dag meer uren te wachten bij de controlepost van Abu Holi. Er is reden tot vreugde, want er ontstaan nieuwe kansen'', hoopt Yasser Najjar, econoom op het Palestijnse ministerie van Buitenlandse Zaken, MBA-geschoold in San Diego en kandidaat om hoofd van de PLO-delegatie in Den Haag te worden. ,,Ik verheug mij zeer op Nederland. In de tijd dat ik depressief raakte van de intifadah ben ik in Middelburg, waar mijn neven wonen, weer hersteld. De Abdij van Middelburg, de Lange Delft. Schitterend. Heb ik ook een mooi boek over.''

Najjar droomt ook over de opening van Gaza International Airport met de kapot gebombardeerde landingsbaan, maar verder nog piekfijn op orde gehouden door een staf van 450 man die daar de dag doorbrengt met koffie drinken en sigaretten roken. Hij praat over de economische herstelplannen, de herbouw van de haven in ,,drie tot vijf jaar'' en de opening van de grens met Egypte als ,,poort naar de wereld''. We krijgen vergezichten geschilderd van een boomende economie in Gaza. Maar zullen de investeerders ook komen naar een deel van de wereld waar Hamas het voor het zeggen heeft en de lonen weliswaar laag zijn, maar toch niet zo laag als in India en China. ,,De wereld is plat'', schrijft Thomas Friedman in zijn nieuwe, fascinerende boek over globalisering en dat geldt ook voor de 1,4 miljoen Gazanen, die zich volgens demografen als Arnon Sofer (Universiteit van Haifa) en Sergio Della Pergola (Hebreeuwse Universiteit) in 2020 verdubbeld hebben tot 2,5 miljoen. Waar moeten zij van leven? Van de kassen met tomaten, mango's en courgettes? Van de meubelmakerij? Van de handel in oud ijzer?

Wie daarover een vraag stelt aan president Mahmoud Abbas (Abu Mazen) krijgt een vaag antwoord. Abu Mazen, een zeer toegankelijke, professorale man, wars van de Arafat-symboliek, wil vooral een burgeroorlog met Hamas voorkomen en heeft zijn hoop gevestigd op de Amerikanen om druk uit te oefenen op Israël om de poorten te openen en op James Wolfensohn voor het economische herstelwerk. Onder leiding van de joodse oud-president van de Wereldbank, wiens populariteit snel groeit in de Gazastrook, moet het allemaal goed komen met de hulp van de internationale gemeenschap (G8) die in Gleneagles 3 miljard dollar heeft beloofd. Maar dan dienen wel luchthaven en haven geopend te zijn, Palestijnse goederen en personen dienen via een verbinding met de Westelijke Jordaanoever vrijelijk te kunnen circuleren en Egypte en de veiligheid honderd procent gegarandeerd te zijn.

Dodelijke val

,,Als! Als! Als!'', zegt directeur Rajhi Kalhout, directeur van een import/exportbedrijf als hij een Hebreeuws/Arabisch telefoongesprek met zijn handelspartner in Israël naar tevredenheid heeft beëindigd. ,,Er is zoveel armoede, er zijn zoveel beperkingen en regels dat het heel lang zal duren voordat we hetzelfde peil hebben bereikt als de gouden jaren negentig. De intifadah heeft de economie volledig kapot gemaakt. En de Israëliërs, leer mij ze kennen, willen helemaal geen Palestijnse concurrentie. Minder regels, minder belastingen, open grenzen, minder Israëliërs. Dat is het recept om een staat en een economie levensvatbaar te maken. Maar het begint allemaal met werk en besteedbaar inkomen en dat is er bijna niet.''

Om veiligheid en stabiliteit niet te vergeten. Maar dat lijkt in de Gazastrook,waar Alexander de Macedoniër in 332 voor Christus een poging deed de Gazanen te onderwerpen, gevolgd door keizer Augustus in 64 voor Christus en de Israëliërs in 2005 na Christus, een illusie. Hier vochten ook de Britten tegen het Ottomaanse front van Turken en Duitsers. Geen betere plaats om stil te staan bij de weerbarstigheid van Gaza dan de Britse oorlogsgraven uit 1917 in Noord-Gaza en bij Nuseibeh. Wat de Egyptenaren al eeuwen lang wisten, ontdekten de Britten en Israëliërs pas veel later. Gaza is niet te temmen. Gaza kan een dodelijke val zijn.

Nog allerminst in een feestroes is Abu Mohammed, commandant van Izzdin Al-Qassam, de militaire vleugel van de moslimextremistische organisatie Hamas. Abu Mohammed is een schuilnaam van een man die met zijn designerbril, modieus horloge van Deense makelij, gekleurd overhemd en strakke spijkerbroek, het stereotype beeld van de Hamasactivist logenstraft. De ontvangst is, zoals altijd in Jabalya, bakermat van de intifadah, zeer gastvrij. Buitenlanders, inclusief Amerikanen, zijn anders dan in Irak geen doelwit. Ontvoeringen zijn tot nu toe altijd goed afgelopen en hebben te maken met onderlinge strijd.

In ieder krottig huis in Jabalya wonen een of twee `strijders' van Hamas. Gekleurde montageposters op de grijze muren houden de herinnering aan de talrijke `shaheeds' (martelaren) levend. Overal spelen vrolijke kinderen. Op Hamashuizen wappert groen, op die van de Islamitische Jihadisten zwart met goudkleurige Korantekst. Voor het Israëlische leger is Jabalya een no-go-zone. Overdag werkt Abu Mohammed als hoofdadministrateur in een ziekenhuis van een non-gouvernementele organisatie, 's avonds traint hij een van de zeer gedisciplineerde Qassam-eenheden en maakt hij Qassamraketten. Met hem kan je lang en heftig discussiëren over de zin en vooral de waanzin van het geweld. En hij lacht als je hem een terrorist noemt. ,,Dat zeggen de Israëliërs ook, zij beschouwen mij als een moordenaar.'' Hij vindt dat hij in zijn recht staat zijn familie en volk te verdedigen. Iedere vergelijking met de bomaanslagen in Londen en Madrid verwerpt hij. Zijn vijand is de Israëliër in een tank, een Apache-helikopter, in een jeep. En daarom is niemand onschuldig. ,,Inderdaad, we beschieten Israëlische buurten. Daar wonen de ouders, de opa's en oma's van de soldaten en de piloten die onze kinderen doodden. Waarom laten zij hun zonen en dochters hun gang gaan. Ik zou best eens een vreedzame Israëliër willen ontmoeten, maar ik ken ze niet.''

Abu Mohammed gromt als president Abbas ter sprake komt. Abu Mazen heeft de gewapende intifadah veroordeeld en gebruikt teksten die in Jabalya slecht zijn gevallen. Zeker bij iemand als Abu Mohammed die in 1987 zijn eerste steen gooide. ,,Hij heeft het recht niet om ons te ontwapenen en hij zal dat ook nooit durven. Ik respecteer hem, hij is de eerlijkste van de hele corrupte PA-bende, maar hij is gekozen door een minderheid. Slechts veertig procent ging stemmen en daarvan koos zestig procent Abu Mazen. Is dat democratie?'' Ja, dat is democratie! Voor hij kan reageren, roept `Umm Mohammed' dat de lunch klaar staat.

De sleutel voor de toekomst van president Abbas en de Gazanen ligt in handen van de kinderarts dr. Mahmoud Al-Zahar, na de liquidaties van Yassin en Rantissi in 2004 de leider van Hamas. We ontmoeten hem in de wijk Zeitoun (het Olijvenkwartier) in een kantoortje van Hamas. Minzaam, zoals altijd, legt hij uit dat er geen sprake van is dat in het politieke landschap een nieuw Hamas is verschenen, een veronderstelde gedaanteverandering waarover in de Israëlische en internationale media veel wordt geschreven. Het Hamas-besluit om te willen toetreden tot de PLO en tot het parlement is ,,helemaal niet nieuw en bedoeld om de nationale doelen te verdedigen''. Lees: om te voorkomen dat president Abbas compromissen sluit met premier Sharon.

Een lang betoog van Zahar laat zich als volgt samenvatten: Wij hebben besloten deel te nemen aan lokale en parlementsverkiezingen om de belangen van ons volk beter te dienen, niet om te onderhandelen met de Israëliërs. Het vertrek van de zionisten uit Gaza is het bewijs van ons gelijk. We gaan door tot ook de bezetting van de Westelijke Jordaanoever en van Al-Quds (Jeruzalem - O.G.) is beëindigd en alle vluchtelingen zijn teruggekeerd. Niemand in Gaza gelooft werkelijk dat met het vertrek van de Israëliërs de Palestijnse staat dichterbij is gekomen. Niemand gelooft hier in het vredesproces waar Abu Mazen over praat. We zien alleen maar meer nederzettingen gebouwd worden. Niemand is onder de indruk als Abu Mazen naast George Bush staat.

Op het terras van Zeebries wordt de wind vermengd met de geur van verse vis, brandend afval en het riool. Alle scenario's, alle thema's – burgeroorlog, bestorming van lege nederzettingen, de twists and turns in de Palestijnse en Israëlische politiek, het vertrek van Netanyahu, de toekomst van Abu Mazen – zijn tegen middernacht besproken. Safwat concludeert: ,,Het is zoals altijd in Gaza, er wordt gedroomd, er wordt gepraat, er wordt geschoten en eigenlijk weet niemand wat er zal gebeuren.''

Dit is het tweede deel van een tweeluik over de ontruiming van de Gazastrook. In de krant van 30 juli werd de situatie van de kolonisten beschreven. Dat stuk is terug te lezen op www.nrc.nl/buitenland

Rectificatie

In het artikel Dromen in Gaza (13 augustus, pagina 4-6 Zaterdag &cetera) is sprake van de Gazastrook, waar Alexander de Macedoniër in 332 voor Christus een poging deed de Gazanen te onderwerpen , gevolgd door keizer Augustus in 64 voor Christus. Dit wekt de suggestie dat het Alexander de Grote niet is gelukt de vestingstad te veroveren. Hij slaagde daar in 332 wel in, na maandenlang beleg. Keizer Augustus was in 64 voor Christus nog niet geboren. Wel gaf de Romeinse stadhouder van Syrië onder wie Gaza ressorteerde rond die tijd opdracht de stad grootschalig uit te breiden.

    • Oscar Garschagen