Driewerf onzeker

Onzekerheid teistert de mens: op cultureel gebied, in relaties en in het zelfbeeld. Gelukkig is onzekerheid op het ene gebied op te heffen met zekerheid op een ander terrein.

VEEL MENSELIJK gedrag is erop gericht een gevoel van zekerheid en stabiliteit te bewaren. Er zijn drie belangrijke psychologische opvattingen over die omgang met onzekerheid. Er is bijvoorbeeld veel onderzoek waaruit blijkt dat mensen die er net aan herinnerd zijn dat ze ooit doodgaan, zich sterker gaan vastklampen aan waarden die ze zelf belangrijk vinden (bijvoorbeeld het vaderland, gezinswaarden, of juist seksuele vrijheid, roekeloosheid) – waarden die na hun dood blijven voortbestaan in de cultuur. Een andere onderzoekslijn laat zien dat sommige mensen zich heel onzeker voelen bij te grote intimiteit, terwijl andere mensen zich juist altijd zorgen maken of anderen wel dicht genoeg bij hen willen komen. En er is veel onderzoek naar de manieren waarop mensen een positief beeld van zichzelf najagen en proberen te handhaven, ook al betekent dat vaak dat ze zichzelf voor de gek houden.

Psychologen van de Universiteit van Californië in Davis proberen deze drie onderzoekslijnen nu te verenigen (Journal of Personality and Social Psychology, juni 2005). Volgens hen beschikken mensen over een algemeen psychologisch `zekerheidssysteem', opgebouwd uit drie delen: een cultureel gedeeld wereldbeeld (en daarmee een gevoel van culturele of symbolische onsterfelijkheid), een persoonlijk prettig niveau van verbondenheid met andere mensen, en een positief zelfbeeld of zelfvertrouwen. Als iemands zekerheidssysteem op een van deze drie punten bedreigd wordt, zal hij direct (automatisch en veelal onbewust) proberen dat te repareren.

Het nieuwe aan de gedachtegang van de Californische psychologen is dat het volgens hen niet uitmaakt of het aangevallen deel van het zekerheidssysteem wordt gerepareerd, of een van de andere componenten – de drie delen zouden elkaar namelijk compenseren. Een bedreiging van iemands zelfvertrouwen kan dus ook gerepareerd worden door zijn culturele waarden te versterken, of door een troostende verbondenheid met andere mensen.

Dit idee is in een aantal onderzoeken al bevestigd. De psychologen lieten mensen bijvoorbeeld beschrijven hoe het zou zijn als hun partner hen zou verlaten. Het bleek dat ze daarna positiever dachten over iemand met pro-Amerikaanse denkbeelden (net als ze zelf hadden) en dat ze zichzelf meer positieve karaktereigenschappen toedachten (dus hun eigen positieve zelfbeeld zaten te versterken), dan mensen die over tv kijken hadden geschreven. Deze resultaten golden overigens alleen voor de mensen die zich prettig voelden bij intimiteit – mensen die zich daar niet prettig bij voelen, voelen zich kennelijk ook niet bedreigd door het idee dat hun partner weggaat.

Ook andere door het model voorspelde verbanden bleken te kloppen. Zo bleken mensen die in hun zelfvertrouwen waren aangevallen (ze hadden onoplosbare puzzels gekregen) daarna meer intieme relaties te willen dan mensen wier zelfvertrouwen niet bedreigd was. Ook dit gold weer alleen voor mensen die zich in het algemeen op hun gemak voelen bij intimiteit.

Een van de volgende dingen die de psychologen willen onderzoeken, schrijven ze, is of een beschadigd zekerheidssysteem ook gerepareerd kan worden door middel van eten (`comfort food'), seks, winkelen of andere vormen van vermaak.