Spannender dan een `telenovela'

Brazilië is in de ban van het corruptieschandaal rond de partij van president Lula. Tijdens de verhoren door een onderzoekscommissie ligt het parlementaire werk stil.

In de elektronicazaak in het winkelcentrum Brasília Shopping in de Braziliaanse hoofdstad staan twee oudere vrouwen rond lunchtijd met een te snel druipend softijsje in hun hand. Hun blikken zijn gericht op een rij tv-toestellen. Daarop vertelt een kale reclame-ondernemer aan een parlementaire onderzoekscommissie dat hij ,,doodsangsten'' uitstaat nu bekend is dat hij politici jarenlang smeergeld uitbetaalde. ,,Dit is spannender dan een telenovela (soap)'', zegt een van de vrouwen.

Twee maanden geleden kwamen de eerste beschuldigingen naar buiten. De linkse Arbeiderspartij (PT) van president Luiz Inácio Lula da Silva zou een grote groep parlementsleden maandelijks in het geniep ongeveer 10.000 dollar betalen in ruil voor politieke steun. Corruptie is geen onbekend thema in Latijns-Amerika. Maar het nieuws dat uitgerekend het bewind van de voormalige vakbondsleider Lula zich via vele miljoenen dollars aan smeergeld in het parlement op de been hield, sloeg in als een bom. De PT werd in 1980 juist opgericht om te strijden voor meer sociale gelijkheid en schone politiek. Toen de partij in 2002 de macht kreeg rekende het hele land op betere tijden.

Brazilië is volledig in de ban van het almaar uitdijende corruptieschandaal. De verhoren van de inmiddels drie parlementaire onderzoekscommissies voor politieke corruptie worden op meerdere netten live uitgezonden en breken kijkcijferrecords. Kranten en tijdschriften troeven elkaar af met weer nieuwe feiten over nog meer zakkenvullers die onder andere bij de bank in dit winkelcentrum koffers vol met contant geld ophaalden. En op straat regent het grappen over bijvoorbeeld de regeringsadviseur die op een vliegveld staande werd gehouden met voor duizenden dollars aan zwart geld in zijn witte onderbroek.

,,Er wordt steeds meer stront voor de ventilator (merda no ventilador) gelegd. Iedereen en alles raakt besmeurd'', zegt een vooraanstaande Braziliaanse diplomaat. ,,Het normale parlementaire werk ligt volledig stil. Het is een ramp. En binnen de PT woedt een burgeroorlog tussen hen die wel en die geen illegaal geld kregen'', zegt lid van een van de parlementaire onderzoekscommissies en zelf PT'er José Cardozo.

Verscheidene kopstukken van de PT, zoals partijvoorzitter José Genoino en Lula's rechterhand en de facto minister-president José Dirceu, zijn inmiddels opgestapt wegens hardnekkige beschuldigingen dat ze de illegale betalingen organiseerden. De president zelf is tot nu toe buiten schot gebleven. Lula zou ook volgens degenen die de corruptie organiseerden niet op de hoogte zijn geweest van de betalingen.

Maar de politieke oppositie gelooft niet dat de president nog lang ongedeerd blijft. ,,In het gunstigste geval is Lula een complete idioot omdat hij niet wist wat er om hem heen gebeurde'', heeft senator en oppositielid Arthur Virgílio uit de deelstaat Amazonas onlangs in de Senaat verklaard. In het slechtste geval is Lula volgens hem een leugenaar en ook corrupt.

Volgens parlementslid Cardozo is nog steeds ,,niet veel meer dan het topje van de ijsberg'' bekend geworden. Vast staat inmiddels dat bedrijven in ruil voor overheidscontracten jarenlang tientallen miljoenen dollars stortten op rekeningen van reclame-ondernemer Marcos Valério. Hij was de spin in het web die de buit verdeelde.

Tot nu toe ontkennen vrijwel alle betrokken parlementsleden dat ze het geld in eigen zak staken. Het zou alleen zijn aangewend om politieke campagnes te financieren. ,,Er zijn nog geen harde bewijzen dat politici het geld voor persoonlijk gewin hebben aangewend'', zegt senator en lid van de parlementaire commissie Eduardo Suplicy (PT). ,,Maar er zijn wel veel aanwijzingen. De betalingen gebeurden altijd aan de vooravond van cruciale stemmingen.''

Cardozo denkt dat zijn partijleiders in het geniep zwart geld hebben aangewend omdat ,,de orthodox-linkse stroming binnen de PT van mening is dat het bereiken van onze politieke doelen alle middelen heiligt''. En omdat de PT in het Congres geen politieke meerderheid heeft, moest er eenvoudigweg loyaliteit worden gekocht.

Dankzij charisma en succesvol economisch beleid lijkt Lula weinig aan populariteit in te boeten. Vraag blijft wel hoe het mogelijk is dat de naaste medewerkers van de president buiten zijn medeweten zo ontspoorden. Volgens mensen in zijn omgeving komt dat doordat de man die het van schoenpoetser tot president schopte traditioneel niets van doen wil hebben met de dagelijkse politiek en contacten met het Congres mijdt. Dat soort gedoe liet hij over aan rechterhand minister Dirceu. Lula is de vader des vaderlands die door binnen- en buitenland trekt en mooie toespraken houdt.

Volgens Eduardo Suplicy, al vijftien jaar lid van de Senaat, is voor Lula nu wel het moment aangebroken om verantwoording af te leggen. ,,In Brazilië kan een president niet door een parlementaire commissie worden gehoord. Lula zou de nationale en internationale pers moeten uitleggen wat er allemaal is misgegaan.''

Suplicy vertelt het na een lange dag verhoren in de omkoopcommissie. In zijn speciale senatorenflat serveert zijn huishoudster vis, rijst en bruine bonen. Op de televisie hangen zijn politieke collega's ver na middernacht nog aan de lippen van reclameman Valerio, die na twaalf uur verhoor nog altijd nieuwe details geeft.

    • Marcel Haenen