`Platteland is niet voor lafaards'

Het platteland in het Midden-Westen van de Verenigde Staten loopt leeg. Om ondergang tegen te gaan, beloven dorpen gratis land aan een nieuwe generatie pioniers. ,,Wij zijn te koppig om uit te sterven.''

Boven de goudgekleurde tarwe- en maïsvelden en een groep bomen steken een graansilo en watertoren uit. De zon weerkaatst erin. Het is in de wijde omtrek het enige oriëntatiepunt. Verder is er niets, zover het oog reikt. Een stofwolk in de verte doet vermoeden dat er een auto of tractor nadert, maar op het gezoem van krekels na wordt de stilte door niets doorbroken. Wie hier op het platteland van de Amerikaanse staat Kansas wil wonen, moet tegen rust, stilte en eenzaamheid kunnen.

Dat is het probleem: hoewel de bevolking van de Verenigde Staten de afgelopen decennia aanzienlijk groeide, trokken de honderdduizenden immigranten voornamelijk naar de kusten en naar de grote steden. Zelden kiezen ze voor het Midden-Westen. Het gevolg: 80 procent van het land wordt bewoond door slechts 20 procent van de Amerikanen. Plattelandsjongeren trekken weg op zoek naar werk en opwinding, of keren na hun studie niet terug. Zonder jongeren, en dus jonge families, wordt als eerste de school gedwongen te sluiten door gebrek aan leerlingen. Het postkantoor, de benzinepomp, de bank, de diner en winkels volgen. Ouderen sterven, en het dorp met hen.

Voor grote delen van het Amerikaanse platteland is dit de harde werkelijkheid. In staten als Kansas en Missouri is het verval goed te zien. Gehuchten die nog op de kaart staan, maar weinig meer zijn dan dichtgetimmerde en vervallen huizen. Afslagen van Interstate 70 die alleen nog leiden naar een benzinepomp annex supermarkt, restaurant en geldmachine. In Kansas, Nebraska, Oklahoma, North en South Dakota heeft bijna 89 procent van de woonplaatsen minder dan 3.000 inwoners.

In een poging de ondergang tegen te gaan – en in navolging van de belofte aan de eerste pioniers die 150 jaar geleden naar dit deel van de VS trokken voor de grote stukken gratis akkerland – beloven tientallen dorpen en steden gratis land, scholing en water aan iedereen die bereid is zich op de Great Plains te vestigen. Ook de Senaat probeert met een nieuwe Homestead Act (Abraham Lincoln voerde de eerste in 1862 in) Amerikanen enthousiast te krijgen voor een leven in het Midden-Westen. Senatoren Chuck Hagel (Nebraska) en Byron Dorgan (North Dakota) proberen sinds maart met steun van onder anderen Sam Brownback (Kansas) voor elkaar te krijgen dat de nieuwe pioniers belastingvoordeel krijgen als ze huizen kopen, steun krijgen bij het beginnen van een eigen bedrijfje en kwijtschelding van hun studieschulden. De wet is tot dusver nog niet aangenomen, volgens een woordvoerder van Dorgan omdat de senatoren uit stedelijke gebieden, een meerderheid van de Senaat, de leegloop van het platteland niet als prioriteit zien.

Ondertussen lijken enkele lokale initiatieven succes te boeken. Marquette, in Kansas en een van de eerste plaatsen die begonnen met een gratis landprogramma, is in twee jaar tijd gegroeid van 527 naar 650 inwoners. De gemeente kocht een tarweveld aan de rand van het enkele straten tellende dorp en gaf tachtig stukken grond weg, op voorwaarde dat de nieuwe eigenaren er een huis zouden bouwen en er enkele jaren zouden blijven wonen. Marquette bruist in vergelijking met omringende gehuchten. Alle winkels in Washington Street, de belangrijkste doorgaande straat, zijn open. Winkeliers vegen hun stoep, praten met klanten en zwaaien naar voorbijgangers. Vanuit de zijstraten klinkt het geluid van grasmaaiers en spelende kinderen. Burgemeestersvrouw Mary Piper, tevens eigenaresse van de lokale kruidenierswinkel, gebaart met de bezemsteel trots naar een foto van Washington Street in de vorige eeuw. Met een armzwaai wijst ze vervolgens naar buiten, waar het er nog steeds vrijwel hetzelfde uitziet, op wat andere namen en het onlangs geopende Biker Museum na. ,,Wij zijn te koppig om uit te sterven'', lacht ze.

Ook het nabijgelegen Ellsworth County groeide. Twintig families, met 36 kinderen in het totaal, zijn sinds 2003 in Ellsworth, Wilson, Holyrood en Kanopolis komen wonen. Op een totale bevolking van 3.800 zielen maakt dat een groot verschil, vertelt Anita Hoffhines, directeur en enig werknemer van het economische ontwikkelingsbureau van Ellsworth. Onder het `Welcome Home Plan' van Ellsworth krijgen nieuwe inwoners gratis land om een huis te bouwen, hulp bij aanbetalingen op bestaande huizen, gratis aanleg van water, gas en elektra, gratis lidmaatschap van de golfclub of het zwembad, 1.500 dollar (1.202 euro) voor het eerste kind dat meeverhuist en 750 dollar (600 euro) voor elk volgend kind.

Hoffhines straalt van enthousiasme en energie. Sinds het tijdschrift Time Magazine onlangs een artikel publiceerde over Ellsworth blijft haar telefoon rinkelen en stroomt haar e-mailbox vol. Niet alle kandidaten zijn geschikt. De twee Britten die per e-mail lieten weten dat ze willen emigreren omdat het ,,te gevaarlijk'' is in Groot-Brittannië, kan ze niet helpen: ze moeten eerst een visum regelen. De vrouw uit New Jersey die maar niet kon begrijpen dat Ellsworth geen wijken heeft evenmin. Of het echtpaar uit New York dat ze moest uitleggen dat Kansas halverwege de VS ligt ,,richting Californië'' en dat ze inderdaad moesten vliegen naar Kansas City en dat Ellsworth dan nog zeker drieënhalf uur rijden verder naar het westen lag.

Maar de meeste bellers zijn serieuze kandidaten. Hoffhines verplicht ze naar Ellsworth County af te reizen en er ten minste drie dagen te blijven ,,om ons te leren kennen'', maar ook om speculanten en projectontwikkelaars af te schrikken. Aan het gratis land zijn wel voorwaarden verbonden. De nieuwkomers moeten er een huis bouwen en daar minimaal drie jaar wonen. Een perceel – in de vier plaatsen in Ellsworth bijna allemaal rond het centrum – is gemiddeld ruim 4.000 vierkante meter en kost tussen de 2.000 (1.602 euro) en 20.000 dollar (16.022 euro). Het bouwen van een huis kost rond de 80.000 dollar (64.085 euro). Van de twintig families die in Ellsworth County zijn komen wonen, hebben er slechts twee het aangedurfd om een huis te bouwen, de rest trok in een bestaand huis.

In de avondzon probeert veilingmeester Frank Price een huis aan Kansas Road, de belangrijkste straat van Ellsworth, te verkopen. Hij schuift zijn cowboyhoed naar achter, krabt op zijn hoofd en spuwt razendsnel bedragen uit. Het handjevol nieuwkomers dat meebiedt, wordt van een afstand nieuwsgierig bekeken door de lokale inwoners. Iedereen kent iedereen in Ellsworth. De deputy sheriff, zelf vijf jaar geleden in Ellsworth komen wonen wegens de lagere werkdruk, groet iedereen bij naam. Criminaliteit is laag, zegt hij. Deuren en auto's worden zelden afgesloten. ,,Iedereen weet toch wat je uitspookt en waar je uithangt.''

Het is het soort leven dat stadsbewoners trekt. De familie Juarez (de eerste latino's in Ellsworth) kwamen uit Vallejo in Californië, de familie Bayliss uit Las Vegas in Nevada, de familie Canaan uit Baton Rouge in Louisiana. ,,Je hoeft je geen zorgen te maken over je kinderen. Het is hier rustig en veilig'', zegt Sheila Canaan. Amy Eck, een van de twee verslaggevers van de Ellsworth Independent Reporter, knikt goedkeurend. Ze kwam vorig jaar in Ellsworth wonen met haar man en zoontje en noemt het leven in Kansas heerlijk. Stacie Schmidt vertelt dat ze na een aantal jaren New York bij haar terugkeer begin dit jaar in Ellsworth, pas besefte dat ,,afstand de liefde vergroot''. ,,Ik kon niet wachten om hier weg te gaan. Maar aan de oostkust kijkt niemand je recht in de ogen. Hier wuiven mensen naar elkaar vanuit de auto, en word je begroet als je boodschappen doet.'' Nick van Slechta, voorzitter van de Kamer van Koophandel, verwijst naar het bekende jongensboek van Mark Twain en spreekt over ,,een Huckleberry Finn-leven'' met vlotten bouwen in het Kanopolismeer.

Maar het leven op het platteland van Kansas is ,,niets voor lafaards'', waarschuwt Hoffhines. Net als in zoveel kleine Amerikaanse plaatsen is de gevangenis (met 700 gevangenen) de grootste werkgever. Sinds de jaren negentig zijn er overal op het platteland particuliere gevangenissen gebouwd om de overvolle staatsgevangenissen te ontlasten. Ellsworth heeft een staatsgevangenis, maar ook hier wordt nagedacht over uitbreiding, tot tevredenheid van de inwoners. Uitbreiding betekent meer banen, en buiten het gevangeniswezen is er een groot gebrek aan goedbetaalde banen; een producent in ventilatie- en inlaatkleppen, twee vrachtwagenbedrijven en een gas- en oliemaatschappij op 40 minuten rijden van het dorp – zijn de belangrijkste werkgevers. De boerderijen zijn steeds groter geworden en geautomatiseerd, de vleesverwerkende fabrieken staan elders en de graanprijzen staan in geen vergelijking met de uitgaven die boeren moeten doen. Vrijwel iedereen heeft twee banen. De deputy sheriff maait het gras van de school in de zomer en ruimt de sneeuw 's winters. De eigenaresse van de antiekwinkel runt ook de enige koffieshop. Hoofdredacteur Liz Ponting van de Ellsworth Independent Reporter is samen met Amy Eck ook verantwoordelijk voor de Marquette Tribune.

Ellsworth County zal niet vanzelf overleven, zegt Hoffhines. Ellsworth, gesticht in 1887, was ooit een bloeiende stad met vijf hotels en dertig saloons. Vanuit Texas kwamen veehouders om hier hun vee te verkopen. Volgens de overlevering logeerden cowboys als Buffalo Bill Cody, Wyatt Earp en Wild Bill Hickock in Ellsworth. De stadjes Wilson en Holyrood trokken Ierse, Schotse en vooral Tsjechische immigranten. Kanopolis was in 1870 een van de grootste buitenposten van de cavalerie en zou ooit de hoofdstad van de staat worden. Rond 1930 woonden er 10.444 mensen in de vier dorpen, nu zijn dat er nog slechts 3.800, en van hen is een kwart boven de 65. Er zijn twee hotels, een handvol bars en een openluchtbioscoop. Wie opwinding wil, moet afreizen naar Salina, de dichtstbijzijnde grote stad op drie kwartier rijden, of wachten op de jaarlijkse Cowtown Days in augustus of de Tsjechische oogstfeesten in de herfst.

Ellsworth was langzaam uitgestorven als het dorp niet gedwongen was geweest een populaire lerares te ontslaan wegens het gebrek aan kinderen. ,,Dat gaf een enorme commotie'', vertelt Hoffhines. ,,Opeens beseften we dat als we niets deden, we de school over een paar jaar konden sluiten.'' Het Welcome Home Plan is een klein begin, en het moet nog blijken of de nieuwe bewoners ook daadwerkelijk blijven – maar ze is al blij als de bevolkingstelling van 2010 aangeeft dat de bevolking van Ellsworth County gelijk is gebleven.