Enige tijdwinst in atoomoverleg Iran

Het IAEA, nucleaire toezichthouder van de Verenigde Naties, heeft Iran gisteren opgeroepen zijn kernactiviteiten te stoppen. Iran heeft dat direct afgewezen.

Het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA) heeft Iran gisteren opgeroepen de deze week hervatte nucleaire activiteiten te stoppen. Dat is een bescheiden succesje voor de onderhandelaars van Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië, Europa's `grote drie'.

De `EU3' had, met steun van de Verenigde Staten, het initiatief tot de oproep genomen; zij zag deze na drie dagen onderhandelen unaniem aanvaard door de 35 landen die momenteel deeluitmaken van de bestuursraad van de IAEA.

,,Een positieve eerste stap'', reageerde de Amerikaanse president George W. Bush vanaf zijn ranch in Crawford, Texas. Dat was geen woord te veel gezegd, want méér heeft de oproep niet om het lijf. De betekenis zit hem vooral in de omstandigheid dat geen van de betrokken partijen de deur heeft dichtgegooid en zich bereid heeft verklaard verder te praten.

Daarmee zijn de positieve punten van het IAEA-overleg van deze week in Wenen wel zo'n beetje opgesomd. Daartegenover kwamen uit de delegaties die nauw bij de controverse over het Iraanse kernprogramma zijn betrokken, tal van aanwijzingen die een tamelijk somber scenario opleveren.

Daar is in de eerste plaats de onmiddellijke en pertinente afwijzing door Iran van de oproep. Die kwam niet als een verrassing, maar de verstrekte toelichting duidt erop dat er uit Teheran (weer) een straffere wind opsteekt. ,,Dit is een geschikt moment om het spoor van dialoog te verleggen'', zei Mohammad Larijani, die deze week werd aangesteld als leider van het Iraanse kernprogramma. Hij refereerde daarmee aan de overwinning van de ultraconservatieven bij de verkiezingen van juni, die Mahmoud Ahmadinejad het presidentschap opleverden.

In de tweede plaats ligt er het blote feit dat Iran deze week een onderdeel van zijn omstreden kernprogramma heeft hervat. Na een productiepauze van negen maanden is de fabriek in Isfahan, die vast uranium omzet in gas (uraniumhexafluoride), weer opgestart. Dit procédé kan voorafgaan aan verrijking van uranium, die op haar beurt de weg opent naar de productie van brandstofstaven voor kerncentrales én de aanmaak van splijtstof voor kernwapens.

Met deze stap heeft het bewind in Teheran het `Akkoord van Parijs' eenzijdig opgezegd. Daarin kwamen de drie Europese landen en Iran vorig jaar november overeen dat de islamitische republiek al zijn kernactiviteiten voorlopig zou staken in afwachting van een Europees aanbod voor duurzame samenwerking op politiek, economisch en technologisch terrein. Dat aanbod kwam vorige week, maar het werd door de nieuwe politieke leiders in Teheran onmiddellijk naar de prullenbak verwezen als een belediging en een zoethoudertje.

In de derde plaats kan de Weense unanimiteit over de oproep niet verhullen dat er grote verdeeldheid bestaat over de wijze waarop moet worden omgesprongen met de nucleaire ambities van landen. Slechts weinigen betwisten dat Iran, ook binnen het kader van het mede door Teheran ondertekende non-proliferatieverdrag (NPV), het recht heeft zelf de brandstoffen te produceren (via uraniumverrijking) die nodig zijn voor zijn kerncentrales.

,,Iran zal niet buigen'', zei de Iraanse onderhandelaar Sirus Nasseri in Wenen. ,,Iran zal binnen tien jaar nucleaire brandstof produceren'', verklaarde hij. De VS en Europa willen voorkomen dat Iran zich langs deze civiele weg toegang verschaft tot kernwapens, met alle risico's van een onbeheersbare wapenwedloop in een lichtontvlambare regio vandien. Maar zonder bewijs daarvoor staan ze volkenrechtelijk nogal zwak.

Mede hierdoor, in de vierde plaats, biedt een gang naar de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties onder de huidige omstandigheden weinig perspectief. Westerse diplomaten hebben daar de afgelopen week wel herhaaldelijk op gezinspeeld, maar ook zij konden niet ontkennen dat het IAEA op dit moment eigenlijk geen zaak heeft tegen Iran, laat staan een waterdichte zaak.

IAEA-chef Mohammed ElBaradei sprak dan ook wijze woorden toen hij gisteren waarschuwde niet op de zaak vooruit te lopen. ,,We moeten elke mogelijkheid aangrijpen om uit de crisis te komen, via dialoog'', zei hij. Volgens ElBaradei is de kwestie-Iran in essentie de uitdrukking van een veel groter probleem: hoe te garanderen dat het recht op kernenergie van elk land kan worden gehonoreerd zonder automatische toegang tot de volledige (civiele en militaire) splijtstofcyclus? Vooralsnog zijn er geen aanwijzingen dat Iran model wil staan voor een ondubbelzinnig antwoord op die vraag.