De dappersten rijden auto in Basra

Vrouwen moeten op hun tellen passen in Basra. Maar niet alles is slechter geworden, zeggen ze. Het gezonde verstand zal zegevieren.

De 21-jarige studente Ula uit Basra draagt een hoofddoek. Dat is wel zo veilig in het shi'itische zuiden waar radicale geestelijken en extremistische milities hun invloed doen gelden. ,,Het is hier nu erger dan in Iran'', zegt Ula.

Na de val van Saddam Hussein heeft de politieke islam, geïnspireerd vanuit buurland Iran, sterk terrein gewonnen in met name het shi'itische zuiden van Irak. Die opmars gaat hand in hand met groeiende religieuze onverdraagzaamheid. Vooral vrouwen moeten oppassen. Alle vrouwen in Basra dragen de `hijab' als ze over straat gaan, zegt Ula. Net als haar medestudentes op de campus.

Toch wil Ula enkele misverstanden wegnemen. Niet alleen nu, maar ook al voor de val van Saddam, tijdens het regime van de seculiere Ba'ath-partij, waren de meeste vrouwen in Basra gewoon zich in het openbaar terughoudend op te stellen, zegt ze. Dat past nu eenmaal in de traditie. Zelf draagt ze haar hoofddoek al vanaf haar zestiende.

Nog een kanttekening: niet álles is de afgelopen tijd slechter geworden. Consumptiegoederen mogen tegenwoordig vrij worden ingevoerd en wie het zich kan permitteren, rijdt rond in een auto, zegt Ula. ,,Je ziet steeds meer vrouwen achter het stuur in Basra.'' Maar, geeft ze toe, het zijn wel de dappersten die dat wagen. ,,Ze gebruiken de auto alleen voor het hoognodige. Als er een vrijer klimaat zou zijn en vrouwen niet bang hoefden te zijn, zou je hier in Basra een heel ander straatbeeld zien.''

De politieke, geestelijke en regionale leiders in Irak leggen momenteel de laatste hand aan een grondwet die, áls ze het eens worden over de inhoud, de toekomst van het land vastlegt. Afgaande op concepten die naar buiten zijn gekomen, hebben vooral vrouwen veel te verliezen. Onder de Ba'ath kenden ze, formeel althans, relatief veel vrijheid. Nu spreken shi'itische fundamentalisten naar Iraans voorbeeld over invoering van de shari'a, de strenge islamitische wet die vooral vrouwen treft.

Ook Imam al-Tamimi, hoofd van de Raad voor Vrede en Democratie in Irak, een kleine feministische organisatie, is bang dat door ,,de concessies aan de pro-Iraanse partijen'' in het ontwerp van de grondwet afbreuk zal worden gedaan aan het principe dat de vrouw gelijkwaardig is aan de man.

Maar, zegt ze, daarmee is nog niet alles verloren. Uiterlijk volgende week maandag moet de ontwerpgrondwet door het parlement worden goedgekeurd, maar daarna, medio oktober, mag de Iraakse bevolking zelf zich nog uitspreken. En volgens haar maakt een sterk islamitisch getinte grondwet geen enkele kans in dat referendum. ,,De islam als belangrijkste bron voor wetgeving is ook voor de meeste mensen in het (overwegend shi'itische) zuiden onaanvaardbaar'', zegt de 35-jarige Tamimi, ,,want hier leven we samen met 20 procent christenen.''

Om dezelfde reden, zegt ze, is de bevolking in het zuiden in meerderheid gekant tegen een federale opdeling van Irak langs etnische en godsdienstige scheidslijnen. Ook al streven enkele pro-Iraanse partijen die deel uitmaken van het verenigde shi'itische blok wel naar een autonome shi'itische regio. ,,Dat zou verkeerd en gevaarlijk zijn, want daarmee roep je tegenreacties op en het kan in het huidige klimaat van geweld en terreur in Irak gemakkelijk leiden tot een uiteenvallen van het land.''

Zo heeft het volk volgens Tamimi voldoende gezond verstand om een halt toe te roepen aan de opmars van de politieke islam. Daarom ook zegt ze niet bang te zijn haar mening naar buiten te brengen, en dat ze zich niet al te veel zorgen maakt om haar veiligheid. Natuurlijk zijn er de milities en ,,beleven we hier een soort oorlog'', maar nu kan er tenminste openlijk kritiek worden gegeven, en kunnen misstanden en onrecht dat de burgers wordt aangedaan aan de kaak worden gesteld.

,,Toen Saddam nog aan de macht was, had je geen verhalen over ontvoeringen en verdwijningen. Als iemand verdween in handen van Saddams geheime politie, volgde alleen maar doodse stilte.''

Net als de studente Ula vindt Tamimi daarom dat de situatie in Basra allesbehalve rooskleurig is, zeker niet voor vrouwen, maar dat het beeld niet alleen maar zwart is.

,,Gisteren was ik op een feest in een internetcafé. Er waren veel vrouwen die een broek droegen, vrouwen zonder hoofddoek op en met make up. En lang niet alle clubs en feestzalen zijn gesloten. Mijn vriend, een christen, is op 26 juli als eerste getrouwd in een gloednieuwe feestzaal. Ik heb de foto's gezien, het was een prachtig huwelijksfeest.''

Dat zijn hoopvolle tekenen, zegt Tamimi. ,,De mensen zijn veranderd en zullen hun vrijheid niet gemakkelijk meer afstaan, ook niet aan de islamitische partijen'', zegt ze. Gesluierd, maar met het hoofd rechtop, stapt ze de straat op.