`De bom' is eigenlijk nooit weggeweest

Alsof het nu pas tot de Duitsers doordringt: de atoombom was voor hen bedoeld geweest. Zestig jaar nadat Little Boy en Fat Man in de Japanse steden Hirosjima en Nagasaki dood en verderf zaaiden, trekt in de Duitse pers dit `nationale aspect' van de bom de aandacht. Stel dat de Wehrmacht in het voorjaar van 1945 niet zo snel was ingestort, zouden dan de bewoners van Berlijn, Hamburg of Keulen het lot van hun Japanse bondgenoten hebben moeten ondergaan? In Duitslands buurlanden zou die vraag kunnen worden aangevuld met de vraag wat dat voor hen zou hebben betekend.

In herinnering komt de ramp in de kerncentrale in het Oekraïense Tsjernobil (1986), toen de radioactieve uitzaaiing tot in West-Europa paniek veroorzaakte en regeringen deed afzien van de verdere ontwikkeling en het gebruik van kernenergie.

Hitler was het eigenlijke doelwit van de bom, is de conclusie van het weekblad Der Spiegel in een beschouwing over de gebeurtenissen van 6 en 9 augustus 1945. De aanjagers tot de bouw ervan waren Europese, Duitstalige emigranten, natuurkundigen die op de hoogte waren van de stand van zaken bij het Duitse onderzoek op het gebied van de kernfysica. Zij overtuigden Amerika's president Roosevelt van het gevaar dat dit onderzoek voor de VS opleverde. Zoals, in de woorden van een Japanse admiraal, de verrassingsaanval op Pearl Harbor eind 1941 een slapende reus wakker schudde, zo prikkelde de gedachte aan een Hitler in het bezit van de bom de Amerikanen eveneens tot een reusachtige krachtinspanning.

Over het algemeen worden in deze contreien meewarig hoofden geschud en woorden van medeleven gemompeld, als het lot van de inwoners van Hirosjima en Nagasaki ter sprake komt. Dat we hier maar net de dans zijn ontsprongen, is een gedachte die doorgaans niet tot het bewustzijn wordt toegelaten. De redenen dat Europa voor de bom werd gespaard, zijn triviaal. De bom was niet op tijd klaar om op de Europese slagvelden verschil te maken. Duitse steden lagen in puin. Anders dan in het tot dan toe ongeschonden Japanse stedenpaar was het als gevolg van de aangerichte verwoestingen niet meer mogelijk binnen de grenzen van het Derde Rijk de mythische explosieve kracht van het nieuwe wapen naar behoren te demonstreren. Althans dat meenden de ontwerpers. Tenslotte: het type vliegtuig dat de extreem zware bom kon vervoeren, de B-29, was in de Pacific gestationeerd.

Het merkwaardigste effect van het gebruik van de bom is een duurzaam gevoel van veiligheid geweest. De gedachte dat de verschrikkingen zo groot waren gebleken dat een reprise onvoorstelbaar moest worden geacht, zette zich in veel hoofden vast. Korte tijd was in de VS zelfs sprake van een plan om de geheimen van atoomsplitsing prijs te geven aan een bovennationale organisatie die er vervolgens op moest toezien dat kernenergie in de toekomst slechts voor vreedzame doeleinden zou worden gebruikt.

Hoewel de eerste verantwoordelijke voor de twee bommen op Japan, president Truman, meende dat het om een `gewoon' wapen ging dat in een eventuele volgende oorlog opnieuw zou kunnen worden ingezet, hoewel strategen in Oost en West dit een tijdlang beaamden, hoewel in een aantal internationale crises, zoals de Koreaanse oorlog, de vijand daadwerkelijk met nucleaire represailles werd bedreigd, en hoewel Europa, het eens beoogde nucleaire slagveld, tijdens de Koude Oorlog door beide partijen met kernwapens werd volgestouwd zodat een atoomoorlog uitgevochten op Europese bodem tot de reële mogelijkheden gerekend moest worden, toch is een herhaling van de tragedie van Hirosjima en Nagasaki uitgebleven. Dat op zichzelf is een wonder geweest. Het zogenoemde evenwicht van de wederzijdse afschrikking heeft een Europees Argameddon helpen voorkomen.

De bom ontwikkelde zich volgens geleerden die zich met `het denken over het ondenkbare' bezighielden, geleidelijk tot vredestichter. Hij maakte het evenwicht van de `wederzijds verzekerde vernietiging (MAD)' mogelijk dat op het noordelijke halfrond honderden miljoenen mensen jarenlang in nucleaire gijzeling hield. Achteraf wordt deze periode om die reden door historici stabiel genoemd – stabiel vergeleken met de tegenwoordige internationale situatie.

Om die conclusie te bereiken, moet veel in het vergeetboek worden gestopt. De keren daargelaten dat technische onvolkomenheden en menselijke vergissingen de mensheid op de rand van de afgrond brachten, in concrete crises was het gebruik van de bom, al was het maar om de tegenstander te intimideren, in de beoordeling van verantwoordelijke leiders nooit ver weg. Tijdens de Cubacrisis van oktober 1962 bijvoorbeeld is de wereld er slechts een lang weekeinde van verwijderd geweest.

Achteraf is bekend geworden dat heimelijk op het eiland van Castro gestationeerde Russische raketten al van atoomkoppen waren voorzien. Zij moesten de voorgenomen Amerikaanse invasie afslaan. De Amerikanen waren hiervan niet op de hoogte en wilden met de inval juist haast maken om de Russen voor te zijn. De hoogste leiders in beide kampen hebben het er niet op aan laten komen. Dat is de reden waarom u nu dit stukje kunt lezen.

J.H. Sampiemon is oud-redacteur van NRC Handelsblad.

    • J.H. Sampiemon