Kansen keren in Duitse verkiezingsstrijd

Lange tijd leken de Duitse christen-democraten af te stevenen op een ongekende verkiezingszege. Maar de SPD van bondskanselier Schröder is bezig met een comeback.

Het leek een klus voor masochisten: campagneleider van de sociaal-democratische SPD. Ook Kajo Wasserhövel (42) moest eind mei erkennen dat de vooruitzichten voor zijn partij nogal hopeloos waren. De kanselier was gefrustreerd, de partij gedemotiveerd, de kiezer teleurgesteld.

Vijf weken voor de Bondsdagverkiezingen op 18 september is campagneleider Wasserhövel opvallend goed geluimd. Optimisme is uiteraard opperste plicht voor campagneleiders, maar Wasserhövel heeft ook redenen om de druilerige zomer van een zonnige kant te bezien. Zijn baas, Gerhard Schröder, is begonnen aan een verrassende comeback. Sinds dit weekeinde is de uitslag van de Duitse verkiezingsstrijd helemaal open.

,,Er is sinds het voorjaar veel veranderd'', zegt Wasserhövel tijdens een korte rondleiding in het campagnehoofdkwartier in Berlijn. In de grote conferentiezalen van het Willy-Brandt-Haus buigen tientallen strategen en copywriters zich over slogans en stafkaarten. De begrippen `overwinning' en `zege' neemt Wasserhövel niet in de mond. Wel zegt hij: ,,We maken een kans.'' Boven een computer hangt een tekening van de vijand. Op de minimalistische karikatuur trekt Angela Merkel een sip gezicht.

De Duitse verkiezingsstrijd neemt dezer dagen een adembenemende wending. Wekenlang leek de positie van de christen-democratische kanselierskandidate Angela Merkel (CDU/CSU) onaantastbaar. Merkel was populairder dan Schröder, de Duitse kiezer snakte naar een politieke omwenteling en de SPD was in de peilingen dramatisch gekrompen. Haalde de partij in 2002 nog 38,5 procent van de stemmen, in het voorjaar kwam ze niet verder dan 26 procent. De christen-democraten koersten intussen af op een absolute meerderheid. Merkel straalde.

Plotseling zijn de rollen omgedraaid. Merkel kampt met tegenslag en underdog Schröder voert met soepele tred campagne. Merkel is weer minder populair dan Schröder en de Duitse kiezer weet niet meer zo zeker of de tijd voor een politieke omwenteling inderdaad is aangebroken. Een absolute meerderheid lijkt voor Merkel inmiddels buiten bereik. Wel heeft de CDU/CSU vooralsnog een royale voorsprong op de SPD.

Terwijl driekwart van de Duitse kiezers nog vakantie heeft, hebben de partijen alvast de slotfase van de campagne ingeluid. Het duel man tegen vrouw, uitgevochten op marktpleinen en in tv-studio's, komt nu in de bloederig fase. Schröder is in die fase bijna automatisch in het voordeel. Als geen ander beheerst hij de kunst gecompliceerde onderwerpen in eenvoudige woorden te beschrijven en de kiezer het gevoel te geven dat hij een warm en sympathiek wezen is. Een man van het volk, serieus dat wel, maar ook iemand die kan lachen om zichzelf. Kumpel Gerd.

Angela Merkel ontbeert die souplesse. Ze lacht meer dan vroeger en ze ziet er veel beter uit. Maar haar optreden is hoekiger en onzekerder dan de performance van Schröder. Vorige week verhaspelde ze in twee vraaggesprekken de begrippen bruto en netto. Koren op de molen van de tegenpartij: ziet u wel, ze kan het niet.

Toen Angela Merkel vorige maand de buitenlandse pers ontving moest ze keer op keer het verkiezingsprogramma opslaan bij vragen over buitenlands beleid. De ontmoeting vond plaats op het moment dat in Europa een minuut stilte in acht werd genomen voor de slachtoffers van de aanslagen in Londen. Merkel stoomde gewoon door.

Soms is de tegenslag niet van eigen makelij. Zo kreeg de onthutsende ontdekking van een Oost-Duitse moeder die negen kinderen baarde, ze vervolgens vermoordde en in haar tuinhuisje begroef, onverwachts een politieke wending. Jörg Schönbohm, minister van Binnenlandse Zaken in Brandenbrug en partijgenoot van Merkel, zocht een verklaring voor het fenomeen `monstermoeder' in ,,de proletarisering van het platteland ten tijde van de DDR''. De prominente CDU-man beledigde daarmee in een klap miljoenen kiezers. Schönbohm bood excuses aan, Merkel veegde hem de mantel uit. Maar het leed was geschied. De tegenpartij: ziet u wel, de CDU houdt helemaal niet van het Oosten, ook al is Merkel er opgegroeid. De harde kanten van Merkels verkiezingsprogramma, zoals verhoging van de btw, waren in het door economische misère geteisterde oosten toch al slecht gevallen.

Het optreden van de beoogde coalitiepartner, de kleine liberale FDP, werkt ook al niet in het voordeel van Merkel. FDP-voorman Guido Westerwelle heeft in de campagne een laag profiel en kampt met gemor in eigen kring. Ook zet de partij zich af tegen Merkel waardoor het centrum-rechtse blok zich niet als gesloten front presenteert. SPD en Groenen hebben de onderlinge twisten inmiddels gestaakt. Ook doet de FDP het niet bijster goed in de peilingen, waardoor de rechtse coalitie wel eens in gevaar zou kunnen komen.

Versprekingen en flaters geven de verkiezingsstrijd kleur en zijn van invloed op de dagkoersen. Wat ervan beklijft is moeilijk te taxeren. Belangrijk is dat Merkel er vooralsnog niet in lijkt te slagen om mensen die teleurgesteld zijn in de rood-groene regering van Gerhard Schröder aan zich te binden. Dat hangt ook samen met de razendsnelle opkomst van de nieuwe Linkspartei, een alliantie van ex-communisten uit de oostelijke deelstaten en teleurgestelde sociaal-democraten uit het westen, onder aanvoering van voormalig SPD-voorzitter Oskar Lafontaine. De Linkspartei zuigt met een populistisch getint programma vooral in de oostelijke deelstaten veel gefrustreerde kiezers aan. In die nieuwe Bondsdag zou ze wel eens de derde partij kunnen worden.

Met nog 39 dagen te gaan lijkt een derde rood-groene coalitie onder leiding van Gerhard Schröder nog steeds niet waarschijnlijk. Maar ook een centrum-rechts kabinet is minder zeker dan het voor de zomer leek. Vooraanstaande SPD-ers dromen daarom alvast van een zogeheten grote coalitie met de CDU. Zowel Merkel als Schröder kan hoop putten uit het feit dat de helft van de Duitse kiezers nog geen keuze heeft gemaakt.