Dramatische Reformatie

Zou het leven van kerkhervormer Maarten Luther anders gelopen zijn als zijn vader niet zo streng en als zijn moeder minder hardhandig was geweest? Ze eisten gehoorzaamheid, net als de schoolmeester die hem op een morgen vijftien keer sloeg. Vader Hans, zelf opgeklommen van mijnwerker tot ambachtelijk kopersmelter, wilde dat Maarten jurist zou worden. Hij eiste prestaties van zijn zoon. Daar was zijn opvoeding op gericht. De hoge verwachtingen bezorgden hem een negatief zelfbeeld, schuldgevoel en faalangst.

Kort voor zijn afstuderen aan de juridische faculteit te Erfurt kwam Maarten Luther op 2 juli 1505 in een hevig onweer terecht. Door een blikseminslag sloeg hij tegen de grond en in zijn doodsangst beloofde hij de heilige Anna monnik te worden als hij het er levend zou afbrengen. Korte tijd later meldde hij zich, tot verbijstering van zijn vader, bij de strenge kloosterorde van de augustijnen. Door zelfkastijding en oefening in goede werken hoopte hij daar de straffende hand van God te ontlopen. Voortdurend was hij erop uit de toornige God mild te stemmen. Alsof zijn strenge ouders nog steeds dreigend achter hem stonden.

De documentaire, waarvan vanavond het eerste deel door de EO wordt uitgezonden, brengt Luthers leven dramatisch in beeld. Prominente theologen en kerkhistorici uit Groot-Brittannië en de Verenigde Staten vertellen zijn levensverhaal, terwijl onweer en slagregens de keerpunten in zijn leven auditief en visueel markeren. Als de monnik Luther als pelgrim Rome bezoekt, wordt het bezoek aan de catacomben in beeld gebracht met flakkerende kaarsen, ribbenkasten en doodshoofden, als in een goedkope griezelfilm. De vermaarde kerkhistoricus Heiko Oberman gaf zijn biografie over Luther als ondertitel Mensch zwischen Gott und Teufel, maar de weergave van die gedachte wordt in de documentaire erg aangezet. Misschien met de bedoeling een breder publiek aan de buis te binden?

Maar dat laat onverlet dat de documentaire Luthers uiteindelijke herontdekking van de centrale bijbelse boodschap duidelijk overbrengt. De mens hoeft niet angstig te zijn voor Gods straffende hand. Gods liefde wordt zonder menselijke tegenprestatie gratis aangereikt. Bemiddeling van de kerk is daarvoor niet nodig. Luther werd er beroemder door dan zijn vader ooit had kunnen denken.

Maarten Luther, op zoek naar de waarheid, EO, Ned.1, 23.15-0.10u.