Koerdistan wil zichzelf blijven

Irak worstelt met de totstandkoming van een nieuwe grondwet. De Koerden willen best bij Irak blijven, maar dan wel op hun voorwaarden. `Ook anderen moeten concessies doen.'

Chilura Hardi is directrice van een vrouwencentrum in de Koerdische stad Arbil, in het noorden van Irak. Onlangs kreeg ze bezoek van een delegatie van shi'itische vrouwen uit Basra, in het shi'itische zuiden. Hardi liet de bezoeksters haar grote trots zien: een radiozender van en voor Koerdische vrouwen, die vanuit het vrouwencentrum in Arbil uitzendt. ,,De vrouwen uit Basra keken mij ontzet aan toen ik hun voorstelde ook een radio voor vrouwen te beginnen'', vertelt ze. ,,Ze zeiden: `Als we dat doen, worden we vermoord door onze mannen'. Ze vertelden me dat in Basra een vrouw haar kind, als het ziek wordt terwijl de echtgenoot niet thuis is, niet zelf naar het ziekenhuis mag brengen. De buurman moet dat dan doen.''

Even kijkt Chilura Hardi, die jarenlang in het buitenland woonde, stil voor zich uit, alsof ze terugdenkt aan haar shi'itische zusters die zoveel minder modern zijn dan Koerdische vrouwen, maar met wie ze toch samen een nieuw Irak moet gaan vormen. ,,Ja'', zegt ze dan, ,,Ik maak me grote zorgen dat de nieuwe Iraakse grondwet niet voldoende rechten aan vrouwen zal toekennen. Extreem grote zorgen.''

Hardi is niet de enige die bezorgd is. In de onderhandelingen over de nieuwe Iraakse grondwet ligt nog steeds het (shi'itische) voorstel op tafel om een verwijzing naar de islamitische wet, de shari'a, op te nemen. ,,Niet alles in de shari'a is slecht voor vrouwen'', zegt Hardi. ,,Zo heeft een vrouw het recht om na echtscheiding voor haar kinderen te zorgen tot ze vijftien zijn. Daar staat tegenover dat het erfrecht voor vrouwen niet goed is en dat in sommige gevallen de getuigenis van een vrouw minder waard is dan die van een man.'' Weer zucht de directrice. ,,Als shi'ieten zoiets willen, dan moeten zij dat weten. Maar dan moet Irak een federatie worden, waarin alle bevolkingsgroepen (Koerden, sunnieten, shi'ieten) hun eigen zaakjes kunnen regelen, want wij willen de shari'a hier niet.''

Vrouwenrechten is niet het enige punt waarover de Koerden zich hevig opwinden. Met nog minder dan een week te gaan tot de datum waarop het ontwerp voor de nieuwe grondwet bij het parlement moet, op maandag 15 augustus, krijgen de Koerden in het noorden steeds meer het idee dat er in de rest van het land niet of nauwelijks meer naar hun wensen wordt geluisterd. ,,Praten met onze Arabische broeders is als praten tegen een muur'', zegt dr. Shafiq Qazzaz, lange tijd minister van Buitenlandse Zaken in de zelfbenoemde Koerdische regering in Arbil en nu regionaal minister van Humanitaire Hulp. ,,Ik kan zeggen wat ik wil, maar antwoord krijg ik nooit.''

Dat de Koerden een lange rij verlangens hebben, staat vast. Natuurlijk willen ze een federatie, waarin hun na de eerste Golfoorlog de facto verkregen autonome status wordt geformaliseerd. ,,Irakezen hebben nog niet verwerkt hoe dit land de afgelopen tachtig jaar is bestuurd'', zegt dr. Mohammed Ihsan, minister voor Mensenrechten in de Koerdische regering in Arbil. ,,De staat werd altijd ingezet om Koerden te onderdrukken. Daarom willen wij een federatie, met autonomie voor Koerdistan. Zo weten we zeker dat, als de nood aan de man komt, wij onszelf kunnen verdedigen.''

Veel `gewone' Koerden zijn het daar roerend mee eens. ,,Onze ellende begon niet eens met Saddam'', zegt ambtenaar Hoshyar. ,,Mijn opa was steenrijk, maar in 1963 gaven de autoriteiten Arabieren opdracht om Koerdische bezittingen te plunderen. Ze pakten vier paarden, honderden schapen en lieten het huis van mijn opa afbranden. We waren alles kwijt.''

[Vervolg KOERDEN: pagina 5]

KOERDEN

'Kirkuk hoort bij Koerdistan'

[vervolg van pagina 1]

Een van de gevoeligste onderwerpen in de onderhandelingen over de grondwet betreft de status van de oliestad Kirkuk. Kirkuk behoort zeker tot het autonome Koerdistan, vinden de Koerden. Ten tijde van Saddam werd een groot aantal Koerdische inwoners van de stad, die rijk is aan olie, gedwongen naar elders te verhuizen. ,,Kirkuk hoort simpelweg bij Koerdistan'', zegt minister Ihsan. ,,Over de verdeling van de opbrengst van hulpbronnen (olie) valt te praten, maar Kirkuk is Koerdisch.''

Ferme standpunten, maar de tragiek voor de Koerden is dat ze het gevoel hebben dat hun woorden steeds minder gewicht in de schaal leggen. ,,Onze gesprekspartners hebben allemaal een psychologisch probleem'', zegt Ihsan. ,,Neem de sunnieten. Zij hebben het honderden jaren voor het zeggen gehad in Irak en daarom zijn ze niet gewend aan het doen van concessies. Als ze een concessie doen, hebben ze automatisch het gevoel dat iets van hen wordt afgepakt.''

De shi'ieten zijn niet veel beter, meent Ihsan. ,,Zij weten dat zij de meerderheid vormen in Irak, en dus hebben zij nu de neiging om zich als de nieuwe baas te beschouwen.''

Tragisch genoeg voor de Koerden is ook hun verhouding met hun belangrijkste buitenlandse bondgenoten, de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, sterk verslechterd. In de aanloop tot de oorlog met Saddam waren de Koerden de lievelingen van Washington en Londen omdat zij zonder aarzelen instemden met het plan om Irak gewapenderhand te bevrijden. Maar nu dat is gebeurd, zetten Washington en Londen alles op alles om Irak bijeen te houden en de rebellie te smoren. Daarom ook voeren de Amerikanen en de Britten de druk op de Iraakse leiders steeds verder op om het op tijd eens te worden over de nieuwe grondwet. Dat is cruciaal voor het proces van politieke `normalisering', en daarmee voor Iraks kansen op vrede en vooruitgang.

En dus zijn de Koerden, die steeds maar weer nieuwe bezwaren tegen de ontwerp-grondwet lijken aan te dragen, van bondgenoten tot lastposten geworden. ,,Ik was in Londen en had een gesprek met (minister van Buitenlandse Zaken) Jack Straw'', vertelt Dr. Shafiq Qazzaz. ,,Steeds weer zei hij dat wij, Koerden, ons plooibaar moesten opstellen en maar enigszins moesten toegeven. Op een bepaald moment zei ik: Maar minister, moeten wij altijd maar toegeven? Kunnen zij niet eens een keer plooibaar zijn?'' Een echt antwoord kreeg Qazzaz niet, zegt hij.

Van oudsher hebben de Koerden een bijna instinctieve afkeer van hun Arabische landgenoten, gevoed door het feit dat ze altijd als tweederangsburgers zijn behandeld. ,,Mijn vader zei vroeger tegen mij: Je mag trouwen met wie je wilt, zolang het maar geen Arabier is'', vertelt directrice Chilura Hardi van het vrouwencentrum.

Maar in het nieuwe Irak moeten de Koerden nu gaan samenwerken met hun Arabische landgenoten, de sunnieten en de shi'ieten. Of zullen de Koerden uiteindelijk toch opteren voor volledige onafhankelijkheid?

Ex-minister van Buitenlandse Zaken Qazzaz denkt dat een ,,wonder'' nodig is (,,en zeker geen klein wonder'') om de grondwet op 15 augustus af te hebben. Ontelbaar veel jaren van leed en onderdrukking maakten dat de Koerden vaak twijfelden aan zichzelf en op het laatste moment toch maar weer concessies deden, zegt hij. Maar als de sunnieten en shi'ieten daar weer op rekenen, zegt hij, komen ze van een koude kermis thuis. Na de Golfoorlog kenden de Koerden in hun kleine Koerdistan jaren van betrekkelijke vrede en stabiliteit. Dat heeft hun zelfbewustzijn en zelfvertrouwen gesterkt.

,,Irak mag geen islamitische staat worden en ook geen eenheidsstaat (zonder regionale autonomie) worden. Gebeurt dat wel, dan kiezen wij voor onafhankelijkheid'', zegt minister Ihsan.

    • Bernard Bouwman