Groot alarm 48 uur nadat tbs'er is ontsnapt

Na de ontsnapping van tbs'er Marciano E. trad het verscherpte mediabeleid van het OM in werking. Critici zeggen dat dit tbs'ers agressief en burgers onnodig bang kan maken.

Wat te doen? Als in de loop van donderdagmiddag blijkt dat tbs'er Marciano E. is ontsnapt uit een kliniek voor geestelijke gezondheidszorg in Halsteren, komt in alle haast het opsporingsteam van het openbaar ministerie bijeen. De politie doet alle moeite om E. te pakken te krijgen, maar het ziet er al snel naar uit dat het niet gaat lukken.

Het team, onder wie de hoofdofficier van justitie, adviseert de zogeheten commissie opsporingsberichtgeving niet 48 uur te wachten zoals in juni door minister Donner is besloten voordat groot publiek alarm wordt geslagen. De commissie neemt dat advies meteen over.

Al bínnen 48 uur komt een opsporingsbericht op internet en op teletekst. Een foto van E. wordt vrijgegeven, zijn volledige naam bekendgemaakt, en in een begeleidende tekst staan opvallende uiterlijke kenmerken. In het begin van de avond komt daar ook een opsporingsbericht op televisie bij, dat ook ín de Journaaluitzendingen wordt vertoond. Want een ontsnapte tbs'er is óók nieuws. Overigens: deze krant noemt verdachten en veroordeelden niet bij hun volledige naam. Alleen ,,wanneer de persoon zo bekend is dat initialen absurd zijn, vermelden we wel de volledige naam'', staat in het stijlboek van de redactie.

Waarom reageerde het OM zo snel? ,,Omdat we een paar uur kunnen vooruitzien'', zegt een woordvoerder van het openbaar ministerie in Rotterdam. ,,We wisten dat we hem met de geëigende middelen zeker niet terug zouden krijgen. Vandaar dat we al eerder actie hebben ondernomen.''

Maar dan: waarom zo massaal? Immers, tegen Omroep Brabant stelde persofficier Hambeukers de inwoners nog gerust door te zeggen dat ,,het niet gaat om een uitzonderlijk gevaarlijke man''. Het OM, nu: ,,De druk uit de Tweede Kamer heeft ervoor gezorgd dat we de afspraken hebben aangescherpt. We sporen tbs'ers nu vaker en eerder op.''

De massale media-actie heeft beleidsmedewerker Piet Aquarius van de Pompekliniek in Nijmegen verbaasd. ,,Ik heb de tbs'er wel twintig keer voorbij zien komen op tv.'' Aquarius heeft er gemengde gevoelens bij. ,,De tbs'er kan weten dat hij op tv komt als hij ontsnapt. Het opsporingsbelang kan zwaarder wegen dan het privacybelang. Aan de andere kant: heel snel alarm slaan kan enorme onrust in de samenleving veroorzaken.''

Heel vaak gebeurt het niet dat een tbs'er lang wegblijft. Volgens cijfers van het ministerie van Justitie ontsnappen Justitie spreekt van ,,onttrekkingen aan verlof'' jaarlijks circa negentig tbs'ers uit een kliniek. Dit jaar zijn dat er, inclusief die van vorige week, 55 geweest. Op drie na, schreef minister Donner in juni aan de Tweede Kamer, zaten zij binnen een week weer op de kliniek, soms uit eigen beweging.

Na twee recente incidenten met niet-teruggevonden tbs'ers heeft de Tweede Kamer minister Donner (CDA, Justitie) tot een strenger beleid aangezet. In april vorig jaar werd een 13-jarig meisje in Eibergen ontvoerd door een tbs'er die al twaalf dagen zoek was. De politie had in de eerste dagen na zijn ontsnapping niet actief naar hem gezocht. De Utrechtse kliniek had de man tegen de regels in niet begeleid.

Naar aanleiding van deze ontsnapping verruimde Donner de opsporingsbevoegdheden van politie en justitie. Telefoons van verdachten of familieleden mogen worden afgeluisterd, post mag worden geopend en verdachte huizen mogen worden doorzocht.

Op 7 juni verdween de 40-jarige tbs'er Wilhelm S. Na een week hield de politie hem per toeval aan. Hij wordt ervan verdacht na zijn ontsnapping een 73-jarige man te hebben gedood. Pas na vijf dagen liet Justitie een opsporingsbericht op tv uitzenden.

De spelregels bij opsporing moeten daarom nóg ruimer worden, vond een meerderheid in de Tweede Kamer. De Kamer nam een motie aan van Joost Eerdmans (LPF). Daarin staat dat als een gevaarlijk geachte tbs'er na 48 uur niet teruggekeerd of gevonden is, er groot alarm in de media moet worden geslagen. Niet langer staat de privacy van de tbs'er centraal. ,,Als ik afga op de feiten, blijkt juist de groep die lang wegblijft het gevaarlijkst'', zegt Eerdmans.

Dit snelle en massale ingrijpen kan nadelige gevolgen hebben voor de tbs'er, denkt de Tilburgse bijzonder hoogleraar forensische psychiatrie T.I. Oei. Om dat te begrijpen moet je je verplaatsen in de psyche van een voortvluchtige, zegt hij. ,,Meestal lopen zij weg na een kort conflict met een begeleider, of omdat zij boos zijn over de behandeling. Voor veruit de meeste tbs'ers geldt dat zij na verloop van tijd weer afkoelen en terugkeren. Massale media-aandacht kan gevoelens van woede en agressie juist weer aanwakkeren. En het kan mensen banger maken.''

De Tweede Kamer, die volgens Oei bezig is ,,zichzelf te overbieden op het gebied van veiligheid'', heeft daar te weinig oog voor, vindt hij. Medewerker Aquarius van de Pompekliniek ziet de Tweede Kamer ,,al twee jaar met dezelfde reflex reageren''. ,,Het gaat steeds op dezelfde manier. De media reageren veel heftiger als er weer een tbs'er is ontsnapt. Daar reageert de Tweede Kamer weer op door Donner het tbs-beleid verder aan te laten scherpen. Al met al een ongelukkige situatie.''

Kamerlid Eerdmans verwerpt de kritiek op het snel vrijgeven van de persoonsgegevens van ontvluchte tbs'ers. ,,Het publiek wordt wel met een reden bang gemaakt. We moeten mensen sneller waarschuwen, want er bestaat gewoon een kans dat tbs'ers geweld gebruiken.''