`Europees arrestatiebevel rammelt'

Het Europees arrestatiebevel zou een sterk wapen moeten zijn in de strijd tegen terreur. Maar de praktijk valt tegen. Lang niet alle regeringen werken mee.

Het Britse verzoek aan Rome om de 27-jarige verdachte Hamdi Isaac (valse naam Hussain Osman) over te leveren wegens zijn betrokkenheid bij een mislukte aanslag op een metrostation in Londen is een test voor het Europese arrestatiebevel.

Vorige maand liep het arrestatiebevel, dat sinds kort in alle 25 EU-landen wordt toegepast, averij op in Duitsland. Het Constitutionele Hof achtte dit instrument deels in strijd met de grondwet. Een Syrische Duitser, die van het Al Qaeda-lidmaatschap verdacht werd, is daarom niet aan Spanje uitgeleverd en kwam op vrije voeten. Pijnlijk omdat het arrestatiebevel door de Europese regeringsleiders beschouwd wordt als belangrijke stap in de strijd tegen terreur.

In het geval van Italië bestaat de kans dat de uitlevering vertraging oploopt of dat de verdachte Isaac, geboren in Ethiopië, helemaal niet aan Groot-Brittannië wordt overgeleverd, zegt Rob Blekxtoon, voormalig uitleveringsrechter in Amsterdam. Als rechter is Blekxtoon in Amsterdam achttien jaar voorzitter van de Overleveringskamer geweest, die zich als enige in Nederland met overleveringen bezighoudt in het kader van het Europees arrestatiebevel. Na zijn vertrek bij de rechtbank (pensioen), in 2004, richtte hij The European Arrest Warrant Project op. Er werd een handboek gemaakt en via een website (www.eurowarrant.net) wordt de uitvoering van het arrestatiebevel door juridische correspondenten in alle 25 EU-landen kritisch vastgelegd. De uitleveringszaak Rome-Londen volgt Blekxtoon op de voet.

Groot-Brittannië wil de daders van de aanslagen op 7 juli en 21 juli zo gauw mogelijk berechten om te laten zien, dat het korte metten maakt met plegers van terreur. Snelle overlevering van terroristen is het belangrijkste doel van het arrestatiebevel, dat twee jaar geleden van kracht werd in de Europese Unie. Italië maakte geen haast en het parlement stemde er pas in april van dit jaar mee in.

Blekxtoon voorziet problemen bij de overlevering van Hamdi Isaac aan Londen, omdat in Groot-Brittannië de Terrorism Act van toepassing is. Na de aanslagen van 11 september in New York verscherpte de Britse regering de wetgeving. Verdachten werden zonder officiële verdenking onbeperkt in de Belmarshgevangenis vastgezet. Het `Guantánamo aan de Theems' in Londen is intussen verboden door de Law Lords, het hoogste rechtscollege. ,,Maar de Terrorism Act geldt nog steeds'', zegt Blekxtoon en dat leidt tot langere detentie, minder inzage in stukken, minder contact met advocaten.

,,Je kunt er vergif op innemen dat de advocaat van de verdachte in Italië, een felle tante, zich gaat beroepen op ernstige schending van mensenrechten om te voorkomen dat Isaac aan Engeland wordt overgeleverd'', aldus de oud-rechter.

Isaac liet al doorschemeren dat hij de uitlevering wil aanvechten uit angst voor ,,de emotionele spanningen'' in Engeland. Blekxtoon sluit ook niet uit dat de Romeinse rechter, die 17 augustus begint met de behandeling van Isaacs zaak, de verdachte toch overlevert. In dat geval kan Isaac, na een veroordeling, alsnog een klacht indienen bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg.

Ook onderzoeken de Italianen of er mogelijk Italiaanse slachtoffers zijn van de aanslagen in Londen, want zodra `Italiaanse belangen' zijn geschaad hoeft de Romeinse rechter volgens Blekxtoon niet tot uitlevering over te gaan maar kan hij zelf vervolgen. Het Italiaanse parlement heeft 24 uitzonderingen gemaakt bij de instemming met het Europese arrestatiebevel in april, zoals de clausule die bepaalt dat zwangere vrouwen of vrouwen met een kind onder drie jaar nooit overgeleverd kunnen worden. Een bizarre uitzondering, zegt de oud-rechter. Maar het illustreert hoe gebrekkig het Europese arrestatiebevel functioneert. ,,In plaats dat de maatregel tot homogeniteit leidt op het gebied van terreurwetgeving, voert elk land het bevel verschillend uit.''

Dat was voor Blekxtoon reden om na zijn pensioen bij de EU subsidie aan te vragen voor zijn European Arrest Warrant Project om de omzetting van de maatregel in de Europese rechtsstelsels kritisch te volgen. Het idee was nog niet geboren of gerenommeerde partners dienden zich aan, zoals het Max Planck Instituut in Freiburg, de NGO Justice in Londen, de Europese organisatie van Strafrechters en het Asser Instituut in Den Haag waar Blekxtoons project is ondergebracht. Er zijn rechters, officieren van justitie, advocaten, wetenschappers en Europese instellingen bij vertegenwoordigd.

,,Het arrestatiebevel rammelt aan alle kanten omdat het instrument waar al langer over nagedacht werd, na 11 september 2001 plotseling onder extreem hoge politieke spanning werd doorgedrukt'', zegt Blekxtoon. De grootste tekortkoming vindt hij de afschaffing van het principe, dat het gepleegde feit in beide landen strafbaar moet zijn. Een Nederlander of een Fransman die bijvoorbeeld voor een Duits bedrijf werkt kan toch niet overgeleverd worden voor iets dat in hun land niet strafbaar is en in Duitsland wel. ,,Een kapitale fout die nodig hersteld moet worden.''

Ook met de lange lijst van 32 vergrijpen heeft de oud-rechter problemen. ,,Dat witwassen en wapenhandel met terrorisme te maken kunnen hebben is evident. Maar dat verkrachting, milieucriminaliteit en racisme terreurgerelateerd zijn is onzinning.'' De omschrijvingen van de vergrijpen zijn onduidelijk en verwarrend.

Intussen plaatsen steeds meer landen vraagtekens bij het arrestatiebevel. Het Duitse Hof heeft het instrument voorlopig buiten werking gesteld. Het Poolse Constitutionele Hof eist aanpassingen. Het Tsjechische Hof doet binnenkort uitspraak. En het grondwettelijke hof in België heeft het Europese Hof van Justitie in Luxemburg gevraagd of het besluit wel rechtsgeldig tot stand is gekomen. ,,Dat knaagt aan de wortels van het arrestatiebevel'', zegt Blekxtoon, die stiekem hoopt dat het besluit daardoor verbeterd wordt. ,,Het arrestatiebevel kan een nuttig instrument zijn in de strijd tegen terrorisme. Maar het uitleveringsprobleem is zwaar overschat. De versnelling en vereenvoudiging van de uitlevering is voor 95 procent van de gevallen geen probleem, maar wel voor de overige 5 procent. Daar is geen rekening mee gehouden. Het gaat er om dat de boef snel gearresteerd wordt. Dat is met Isaac in Rome fantastisch gelukt. Of zijn overlevering twee of vier maanden duurt is van minder belang.''

    • Michèle de Waard