Baanbrekend Vermeer-kenner

John Michael Montias, de Amerikaanse econoom die vorige week op 76-jarige leeftijd overleed, was vooral bekend vanwege zijn baanbrekende onderzoek naar Johannes Vermeer. Jaren bracht hij door in Nederlandse archieven – vooral in de zomermaanden, want Amerika bleef zijn thuisbasis. Hij vond brieven, bonnen en notariële stukken, waaruit hij zijn favoriete schilder beetje bij beetje tot leven wist te wekken. Montias' uitvoerige studie lag onder meer ten grondslag aan de bestseller Girl with a pearl earring (2000) van Tracy Chevalier. Zijn methode van onderzoek, waarbij hij niet alleen keek naar het oeuvre maar ook naar sociale en economische factoren, is van blijvende invloed op het vak kunstgeschiedenis.

Montias, geboren in Parijs, werd in 1940 als twaalfjarige door zijn joodse ouders alleen per schip naar de Amerika gestuurd. Hij ging naar school in Buffalo, waar zijn liefde voor Nederlandse schilderkunst werd gewekt toen hij in de bibliotheek op een boek over Rembrandt stuitte. Toch koos hij voor een economische studie. Montias gaf in de jaren vijftig les aan Yale, waar hij zich specialiseerde in de economische systemen van Oost-Europa.

In de jaren zeventig verloor Montias het geloof in de economische hervorming van het Oostblok en richtte hij zijn aandacht op zijn grote liefde: de Hollandse schilderkunst. Met een beurs kwam de Yale-professor in 1975 naar Nederland om een studie te schrijven over kunstgildes. Hij bekwaamde zich in de taal van 17de-eeuwse manuscripten. In 1982 publiceerde hij Artists and Artisans in Delft, dat voor veel Nederlandse kunsthistorici een eye-opener was. Montias beschreef als eerste de marktwerking van schilderijen, wat het kostte om een opleiding te volgen of een reis naar Italië te maken.

In Delft diepte Montias ruim 450 nog niet eerder gepubliceerde documenten op uit de archieven. In 1989 verscheen zijn boek Vermeer and his milieu: a web of social history, waarin hij onthulde dat Vermeers grootvader een vervalser was, zijn grootmoeder illegale loterijen hield en de kunstenaar zelf op 43-jarige leeftijd berooid overleed. Montias publiceerde daarna nog drie boeken over de zeventiende-eeuwse Nederlandse kunstmarkt en is inmiddels de meest geciteerde autoriteit op dit gebied. Een aardige prestatie voor een Franse Amerikaan die nooit kunstgeschiedenis studeerde en zijn eerste artikel over kunst schreef toen hij vijftig was.

    • Sandra Smallenburg