Wreed maar met liefde

In deel 10 van de serie Moderne Europese Klassieken deze maand Naked van de Engelse regisseur Mike Leigh. Choquerend, grimmig, wreed, maar ook liefderijk.

Dit kun je geen vrijen meer noemen, dit is bonken: in een nachtelijke steeg hangt een vrouw tegen een muur, de man tussen haar gebogen knieën pompt tegen haar op. Ze vuurt hem aan, maar interesseert hem dat? Nou, nee. Hij is bezig met zichzelf. Hij beukt tegen het bekken van de vrouw, hij grijpt haar keel, haar haren. Hij doet haar pijn en hij houdt daar niet mee op. Ze worstelt zich los en vlucht, krijst dat 'Bernard' hem wel zal krijgen. Vloekend leunt hij met zijn voorhoofd tegen de natte bakstenen en maakt zijn broek dicht.

Naked is begonnen.

Naked (1993) is een ongemakkelijke film. Hij is choquerend, grimmig, wreedaardig. Nachtelijk, ook als er daglicht schijnt, want dat maakt iedereen bleek en ongezond. Naked is verwarrend. Meeslepend. Sprankelend. Een meesterwerk van de Engelse cineast Mike Leigh.

Naked is liefderijk. Echt waar.

Vol liefde voor zijn personages schreef en regisseerde Leigh zijn acteurs, tot in hun middenrif en tot op hun wimpers. Liever dan zich te concentreren op de actie, neemt hij de tijd om met onopvallende close-ups te peilen wat er in iemand omgaat. Je ziet vaak mensen kijken in deze film, en met een kleine trek in hun gezicht reageren. Die kleine trek vindt Leigh belangrijk.

Verborgen armoede is de norm in deze film en er wordt meestal in onderhuur gewoond, in vale appartementen die nooit eigen worden, tussen de spullen van een ander. De personages zijn beland in een onbekende wereld en ze willen naar huis, maar thuis bestaat niet meer. Zo bouwde Leigh met Naked een elegie voor alle mensen die hoop-loos zijn, en in het bijzonder voor hen die dat beseffen, want dat is nog erger.

Naked draait echter om een thuisloze. Om Johnny. David Thewlis speelt hem met koortsachtige brille, een magere man uit de heffe des volks. Johnny's fantasie is bandeloos, zijn kennis is encyclopedisch, zijn associaties zijn overdadig en ontleend aan kunst, wetenschap, filosofie, de bijbel en de metafysica. Ophouden met praten lukt hem niet, omdat ophouden met denken geen optie is. Staccato steekt hij zijn monologen af, zijn sermoenen zijn gerichte schoten hagel. Ongeremd, en sowieso beledigend, maar of hij nou het wereldraadsel verklaart of gewoon even iemand afzeikt, hij eist aandacht: 'Are you with me?' is zijn mantra, 'volg je me wel?'.

Bij al zijn kennis beschikt hij over een betoverende taalvaardigheid die hij hanteert met de drift van de beat poet. Een op een schouder getatoeëerde vogel noemt hij een ornithologische verminking; trekt een vrouw zijn vuilgenagelde hand in haar bloes, dan zegt hij: 'Thanks for the memories.' Misschien associeert hij zelfs weer verder dan de moederborst en zegt hij eigenlijk, met de medische term voor de borstklier 'Thanks for the mammaries', dat weet ik nog steeds niet zeker. Een langwerpig zwart scan-apparaat duidt hij aan als 'een dadaïstische non', het aanbod tot het nemen van een douche ontlokt hem een hermetische verwijzing naar Alfred Hitchcocks Psycho, de film met de legendarische douchemoordscène. Maar hij eert ook het kleine: draagt iemand een alpinopet, dan groet hij automatisch met een welgemoed 'Bonjour!'

Ontdekkingsreis

Het is meer dan een filmkijker in één keer bevat, meer dan de ondertitelaar kwijt kan in die paar regeltjes onder aan het kader. Dat maakt van Naked een ontdekkingsreis die vele malen ondernomen kan worden. Elke volgende keer dat je kijkt krijgt de film meer dieptescherpte, telkens ontdek je andere grappen, verdergaande associaties en nieuwe dubbelzinnigheden in Johnny's manische gevraag en geredeneer.

Hoe hij zijn kennis verworven heeft, blijft onopgehelderd. Dat hij een triest Fremdkörper was in de provincie, in zijn familie en in zijn milieu wordt een kort moment gruwelijk duidelijk, maar direct weer door hem weggekletst. Vast staat dat hij graag en gretig leest en dat hij alles onthoudt. Boeken zijn zijn wapenrusting. We zien hem, omzichtiger dan we voor mogelijk hielden, een roman van Jane Austen stelen van iemand die toch al weinig heeft. Een vrouw die redding behoeft, beveelt hij Homerus' Odyssee aan en hij draagt een bijbel in zijn tas waar hij zichzelf uit voorleest. Die tas raakt hij uiteindelijk kwijt en dan wordt hij, de fiere, onkwetsbare redenaar, binnen de kortste keren in elkaar geslagen.

Maar voorlopig beent Johnny over het asfalt van Londen, met zijn ongewassen haren en zijn kippennek hoog uit zijn vervuilde overjas. Hyperactief en hoogbegaafd zoekt hij zijn weg onder de bladerloze takken. Zonder geld of goed of vaste verblijfplaats vervoegt hij zich aan de verveloze deur bij Louise, een vriendin van vroeger, net als hij uit Manchester naar Londen geëmigreerd.

'Waar kom jij vandaan?' vraagt ze. Eenvoudige vraag, maar Johnny begint het antwoord bij de oerknal. Via het ontstaan van de vogels en de vissen komt hij uit bij hoe een pizza in een oven belandt. 'Je bent niets veranderd', is Louise's reactie.

Misschien houdt ze van hem. Hij houdt zeker van haar, wat zich vertaalt in vergaande rotopmerkingen, rotvragen en rotgrappen, die gedreven het feit ontrafelen dat haar leven in Londen haar niet heeft gebracht wat ze ervan verwachtte. Hij duikt in bed met haar huisgenote, Sophie. Arme Sophie. Grootverbruiker van alles wat ongezond is, prooi voor iedereen die haar op enigerlei wijze wil misbruiken en haar leven lang al onbemind. 'De meeste mensen mogen me niet', verzucht ze stoer. Johnny ook niet.

Geweld

Johnny is geen leuke jongen. Zijn verbeten Manchester-accent en zijn hoekige waakzaamheid verraden zijn zwakke sociale achtergrond. Bij wijze van straatgevecht verovert hij seks. De seks van Johnny lijkt al snel op een verkrachting. Seks is geweld, met Johnny's hand om een kin en een hals. Waarom? Omdat hij het niet aankan: zijn eigen kwetsbaarheid niet, de kwetsbaarheid van al die verloren vrouwen niet, ieders wanhoop niet, niets niet. Hij wil huilen. Maar tranen maken zwak, dan stort hij liever zijn zaad.

Om de agonie van Johnny reliëf te geven, riep Mike Leigh de kleine rol van Sebastian in het leven. Sebastian verschilt in alles van Johnny: hij is rijk, hij is amoreel, hij denkt bij voorkeur niet na en aan een gesprek begint hij niet. Hij is eng. Waar Johnny lijdt aan te veel gevoel, legt Sebastian zich toe op het uitschakelen van ieder gevoel.

En toch komen ze uit op hetzelfde: op manipulatie, op seks als een daad van verveeld geweld. Ze ontmoeten elkaar, walgen van elkaar en veel ontwikkeling levert het verder niet op. Naked is vooral een tocht door de grimmige Londense nacht. Geen Odyssee, eerder een Ilias, vol nevengeschikte strijd, waarbij Johnny geen enkel contact uit de weg gaat. We brengen tijd door met een doorgezopen analfabete Schot ('Hoe is het om jou te zijn?'), een heimelijk met zichzelf dansende juffer Pluk-mij-Nou ('Ik dacht, ik ga even langs bij Isadora Duncan'), een onberekenbare affiche-plakker ('Is this a stick-up?') en nog veel meer menselijk débris.

Nachtwaker

Mijn favoriet is Johnny's oponthoud bij een nachtwaker in een leeg kantoor. In hem ontmoet Johnny een gelijke, hij kan hem zelfs niet wegblazen met een doemtheorie gebaseerd op ('Fact!') de relatie tussen de streepjescode en het apocalyptische '666', oftewel het Teken van het Beest. 'Gooi je leven niet weg', bijt de man Johnny ten slotte toe, na een verbaal duel van ongekende intensiteit.

De optimist zou uit het laatste beeld van Naked kunnen opmaken dat Johnny 's mans raad opvolgt. Op zijn eigen manier. En of het helpt is ongewis.

Volgende maand: Die bleierne Zeit van Margarethe von Trotta

Abonnees kunnen deze film bestellen à € 18,75, of de volledige reeks à € 16,75 per film (12 delen). Zie voor de bestelwijze de advertentie die regelmatig in de krant verschijnt, Abonnee Extra aanbieding op www.nrc.nl/dvd of bel met 010 406 6928

    • Joyce Roodnat