Wereld werd anders na de lichtflits van Hiroshima

Japan herdenkt vandaag dat zestig jaar geleden de atoombom op Hiroshima viel. De herinnering aan Hiroshima vormde lange tijd de basis voor het Japanse pacifisme. De kern daarvan was slachtofferschap.

Het voormalige kantoor van de centrale bank in Hiroshima is zwaar en massief, zoals veel gebouwen in Japan van voor de oorlog. Op 6 augustus 1945 begon hier een zomerdag als alle anderen – tot de lichtflits om kwart over acht op een steenworp afstand. ,,Twee vrouwen overleefden omdat ze even met elkaar wilden praten en naar de kelder waren gegaan'', vertelt Yasuko Toyota. In de rest van het gebouw kwam iedereen om het leven. Foto's in een aparte zaal tonen de ravage aan het later gerestaureerde gebouw.

De voormalige bank is nu vrijgemaakt voor allerlei groepen om activiteiten te organiseren. De loketten uit de bankjaren voor `inruilen beschadigd geld' of `obligaties' staan nog steeds, alleen de bureaus zijn verdwenen. Gisteravond, de avond voor de bom viel, stonden in de grote hal tuinstoelen in theateropstelling voor vertoning van de film Empire of the Sun van Steven Spielberg. Aan het eind van deze film ziet een Brits jongetje in China, geïnterneerd in een Japans kamp, aan de hemel een lichtflits als een bijbels fenomeen: de bom boven Hiroshima die het einde van zijn oorlog inluidt.

,,We kozen deze film omdat het aandacht geeft aan de betekenis van Hiroshima buiten Hiroshima zelf'', zegt organisator Yoshimichi Ishimaru. ,,Deze film speelt in China, waar Japan agressor was.'' Vaak is op de herdenking van Hiroshima de kritiek geuit dat het Japan te veel in de rol van slachtoffer plaatst, slachtoffer van ongerechtvaardigd Amerikaans barbarisme. In Hiroshima kwamen immers in één klap meer dan honderdduizend burgers op gruwelijke wijze om het leven. Het vredesmuseum in Hiroshima geeft geen enkele aandacht aan de agressie van het Japanse leger overzee die tot de atoombom hebben geleid. Ook de tekst op het monument is rijkelijk vaag: ,,Rust zacht. De vergissing wordt niet herhaald.''

Ishimaru, geboren en getogen in deze stad, wil wél aandacht voor die andere kant van het verhaal, maar wil er tegelijkertijd aan voorbij. ,,We kunnen eindeloos over schuld blijven praten, maar dat is een discussie zonder eind'', zegt Ishimaru. Want, meent hij, het bespreken van bijvoorbeeld Japanse agressie kan niet zonder overdenken van de rol van westers imperialisme.

,,Er is een taak voor ons weg gelegd die daar boven uitstijgt'', zegt Ishimaru. ,,De lichtflits van Hiroshima heeft betekenis voor iedereen. We leven sindsdien allemaal in een andere wereld, want oorlog kan vernietiging van de mensheid meebrengen. Daar moeten we over nadenken en in dat opzicht is dit een goede film. We moeten leren elkaars verschillen te accepteren.''

Spijtig voor de organisatoren is dat slechts veertien mensen zijn komen opdagen voor de film. De vredesbeweging in Japan heeft `Hiroshima' lang als symbool gebruikt. Slachtofferschap, schrijft de Amerikaanse historicus en Japan-deskundige John Dower over de betekenis van het lot van de stad, ,,werd gezien als de kern van een pacifistisch en uiteindelijk internationaal bewustzijn.'' Zo werd Hiroshima symbool voor de verschrikkingen van oorlog in het algemeen, als rechtvaardiging voor een extreem pacifisme waarin Japan de wereld de weg zou moeten wijzen. Heeft Japan zich in de grondwet immers niet het recht ontzegt om oorlog te gebruiken als middel voor het oplossen van internationale conflicten?

Dit Japan is aan het verdwijnen. Wie de grondwet naar de letter neemt moet concluderen dat Japan geen leger mag hebben, maar dit is ontlopen door het leger tot `Zelfverdedigingsmacht' om te dopen. Dit leger neemt sinds tien jaar deel aan vredesoperaties van de Verenigde Naties. Die grens is sinds kort ook overschreden door deelname buiten de VN om aan de bezettingsmacht in Irak.

De regering heeft deze stappen langzaam maar zeker gezet omdat men van Japan een `normaal' land wil maken. Dus, ook al zei premier Koizumi vanmorgen tijdens de herdenking dat Japan een ,,pacifistisch en niet-nucleair'' land zal blijven, niemand twijfelt eraan dat het befaamde vredesartikel uit de grondwet gaat verdwijnen. Koizumi's Liberaal Democratische Partij stelde maandag in een nieuw voorstel dat niet alleen het anti-oorlogs artikel verdwijnt, maar dat het leger ,,kan deelnemen aan inspanningen om in internationale samenwerking vrede en veiligheid te bewaren.''

Opiniepeilingen geven aan dat een meerderheid van de Japanse bevolking deze verandering accepteert. Ook in het parlement is bij de grootste oppositiepartij geen fundamenteel verzet. Iemand als Ishimaru is natuurlijk niet blij met de recente ontwikkelingen. Maar de traditionele Japanse vredesbeweging is op sterven na dood.

In Hiroshima passen sommigen zich al aan. ,,Het pacifisme van de stad Hiroshima is vastgelopen'', zegt de jonge zakenvrouw Taeko Nomura, voorzitter van de commissie voor Vrede en Economische Ontwikkeling van de Junior Kamer van Koophandel in Hiroshima. ,,We kunnen geen vrede bereiken door alleen maar de herinnering aan Hiroshima levend te blijven houden en oproepen te doen voor afschaffing van kernwapens. We moeten zelf vrede creëren.''

Zodoende is er een samenwerking ontstaan tussen zakenleven en provincie om mee te helpen aan projecten overzee, zoals het opruimen van landmijnen in Cambodja. Wat Hiroshima daaraan kan bijdragen? ,,Er is hier een bedrijf dat mijnen opspoort met een onbemande, draadloze helikopter'', zegt ze. Men is momenteel bezig geld los te weken uit het ontwikkelingshulpbudget van de regering voor deze nieuwe kans voor het eigen bedrijfsleven.

Wat rest er in Hiroshima? Natuurlijk is er 's ochtends de officiële dodenherdenking. Maar burgers die in rust bij het monument willen bidden verschenen vandaag al rond vijf uur 's ochtends, voordat politici en beveiliging het terrein overnemen. En zelfs op dat vroege tijdstip worden deze mensen al in aantal overtroffen door de vele journalisten die foto's of interviews willen.