Oncogen houdt voorstadium kanker rustig (Gerectificeerd)

Moedervlekken zijn goedaardige ophopingen van pigmentcellen in de huid die onder ongunstige omstandigheden (overmatige blootstelling aan zonlicht bijvoorbeeld) kwaadaardige melanomen kunnen vormen. Dat dit betrekkelijk weinig gebeurt komt doordat in de moedervlekken mutanten van het oncogen BRAF tot expressie komen. De pigmentcellen verliezen daardoor voor zeer lange tijd, vaak voorgoed, het vermogen te delen. Het was bekend dat dit verschijnsel, senescentie geheten, in gekweekte cellen optreedt. Onderzoekers van het Nederlands Kanker Instituut in Amsterdam en de University of Michigan in Ann Arbor hebben dit ruststadium nu ook in vivo in moedervlekken aangetoond (Nature, 4 aug).

Uit drie andere artikelen in hetzelfde nummer van Nature blijkt dat senescentie bij muizen ook voorkomt in voorstadia van longkanker, prostaatkanker en lymfomen, kankers van witte bloedcellen. Bij het koest houden van die voorstadia spelen wel steeds andere oncogenen de hoofdrol.

Senescentie is een complex biologisch verschijnsel dat zowel bij planten als dieren is beschreven, meestal in relatie tot veroudering. Cellen die van nature kunnen delen verliezen dit vermogen als ze ouder worden en houden daar op een gegeven moment voorgoed mee op. Cellen in senescentie blijven echter nog jaren tot decennia in leven. In de loop der jaren zijn honderden genen gevonden die hier op de een of andere manier mee te maken hebben, niet alleen in weefsels op leeftijd maar ook in voorstadia van kanker.

Een voorbeeld daarvan zijn de zogeheten onrustige moedervlekken, die opvallen door hun grillige vorm en vaak ook kleurverschillen vertonen. Uit eerder onderzoek was al bekend dat het BRAF-gen de pigmentcellen in moedervlekken tot deling aanzet, maar dat bepaalde mutanten juist het tegenovergestelde effect hebben. Ze brengen andere met senescentie geassocieerde genen zoals die voor de tumorsuppressor p16 tot expressie en houden zo de vorming van melanomen tegen. Deze BRAF-mutanten worden in grote hoeveelheden in moedervlekken aangetroffen, maar verdwijnen in het zeldzame geval dat een moedervlek tot melanoom uitgroeit. Opmerkelijk is dat het gen voor het kankeronderdrukkende eiwit p16 niet in alle cellen van een onrustige moedervlek tot expressie komt. Dat duidt erop dat er nog serieuze lacunes in de kennis van de bij senescentie betrokken genen en biochemische processen bestaan.

Rectificatie

In het korte bericht `Oncogen houdt voorstadium kanker rustig' (W&O 6 aug) is de manier waarop moedervlekken níet tot huidkanker uitgroeien en in senescentie verkeren verkeerd uitgelegd.

Juist is: een moedervlek ontstaan door een mutatie in het oncogen BRAF in een pigmentcel. De pigmentcel deelt daarop en er kan een moedervlek zichtbaar worden. De cellen reageren op de aanwezigheid van zo'n delingbevorderende mutatie door een stel groeiremmende eiwitten te maken. Die houden de moedervlek rustig. Er bestaat dus een mechanisme in lichaamscellen dat beschermt tegen de activiteit van een geactiveerd (gemuteerd) oncogen.

    • Huup Dassen