Verklaring voor alles

Na een boek, een radiohoorspel en een televisieserie is er nu ook een speelfilm naar de sf-komedie `The Hitchhiker's guide to the galaxy'. Taal is ook in de film hoofdzaak.

Voor Douglas Adams begon het in de jaren zeventig op een veldje in Innsbruck. Dronken tuurde hij naar de sterren en vroeg zich de dingen af die mensen zich afvragen als ze in het oneindige staren. `Iemand zou daar een boek over moeten schrijven, een soort Liftersgids voor Europa, maar dan over het universum, het leven en alles', dacht Adams tussen de Oostenrijkse bergen. De anekdote kan apocrief zijn, want hij vertelde het verhaal zo vaak dat hij het niet zeker meer wist, maar het was het begin van veel. Niet alleen van radiohoorspelen, sciencefictionboeken, een televisieserie, computergames en nu een speelfilm, maar ook van een site op internet die echt doet wat Adams met zijn Liftersgids voor het heelal voor ogen had: een uitleg geven van het leven, het universum en alles. Na Adams' dood in 2001 is www.h2g2.com overgenomen door de BBC en nog steeds voegen lezers onderwerpen aan het encyclopedische werk toe. Sommige grappig, andere serieus en leerzaam.

De filmversie van het sf-verhaal The Hitchhiker's guide to the galaxy (H2G2, om kort te gaan) is trouw aan de bedoelingen van Douglas Adams. Het is gebaseerd op een script van de overleden schrijver zelf. Adams was naar Californië verhuisd om dichtbij Hollywood aan het scenario te werken. Tijdens het sporten in een fitnessruimte begaf zijn hart het. Hij was 49 jaar.

Adams was toen al een held voor enkele generaties sciencefictionfans die vielen voor zijn combinatie van filosofie, ruimte, toekomst en vooral absurde, Britse humor. Zijn The Hitchhiker's guide to the galaxy begint dan ook geniaal: Arthur Dent, een jongeman van dertig, wordt wakker van gerommel in zijn tuin. Een bouwploeg wil zijn huis slopen omdat er een nieuwe rondweg moet komen. Hij ligt in zijn pyjama voor de bulldozer als zijn vriend Ford Prefect hem dringend vraagt mee te gaan naar de pub omdat hij schokkend nieuws heeft. Ford Prefect blijkt niet uit Guildford te komen. Op reis van een planeet ergens in de buurt van de ster Betelgeuse is hij vijftien jaar geleden op Aarde gestrand omdat hij geen nieuwe lift kan vinden. Het nieuws is dat hij net gehoord heeft dat de Aarde over twaalf minuten wordt vernietigd, om plaats te maken voor een hyperspace rondweg. Op het nippertje krijgen ze een lift op een ruimteschip van de interplanetaire wegenbouwers. Arthur, nog steeds in pyjama en gewapend met slechts een handdoek, is de laatste mens.

Wat volgt is geen echt verhaal, maar een raamwerk voor komische en bespiegelende terzijdes. Adams zei wel eens dat zijn boek een heel lang begin had, en dan een einde. De leukste terzijdes zijn fragmenten uit het elektronische boek The Hitchhiker's guide to the galaxy, waarvan de transgalactische lifter Ford Prefect correspondent is. In de film zijn het korte animaties geworden. Ford Prefect bezocht de uithoek Aarde om het lemma over die planeet (enkel het woord `onschuldig') bij te werken. Hij stuurt een uitgebreid artikel. Ingekort door de redactie van de Guide luidt de definitie sindsdien `doorgaans onschuldig'.

Studentenkringen

Zulke terzijdes maken het boek niet iets dat zich eenvoudig laat verfilmen. Terwijl H2G2 niet eens als boek begon. In 1978 was het eerst een hoorspel met ironische geluidseffecten op de BBC-radio. Al snel circuleerden cassettes met afleveringen in studentenkringen en ontstond een cult die zich tot in Duitsland en de Verenigde Staten uitbreidde. Ook in Nederland kwamen er fans, vooral nadat Adams in 1979 een boekversie had gepubliceerd. Het was in de jaren na Monty Python en de eerste Star Wars-films. Enige humor als tegenwicht van gewichtigdoenerig ruimtegezeur was in alternatieve kringen dus dringend gewenst. Begin jaren tachtig waren er plannen voor een bioscoopversie, maar die liepen op niets uit. Pas nadat Men in Black in 1997 had bewezen dat er geld te verdienen was met ruimtehumor kreeg H2G2 een nieuwe kans in Hollywood.

Douglas schreef in de jaren tachtig verder aan zijn ruimte-epos dat uitgroeide tot een vijfdelige trilogie. In 1981 bracht de BBC een televisieserie (zes deeltjes van een halfuur) die niet grappig genoeg was. Het leek te veel op Doctor Who met nog meer tekst en even knullige special effects. Adams was er zelf evenmin gelukkig mee en bleef zijn leven twijfelen tussen de hoorspelen en het boek als meest geslaagde verschijning.

De nieuwe film zou hem op veel vlakken deugd hebben gedaan. Arthur Dent wordt gespeeld door de man die als de verliefde kantoorbediende Tim in de televisieserie The Office bewees Brits, flink en sullig te kunnen zijn. Martin Freeman speelt Dent met een verlegen vanzelfsprekendheid waardoor je vergeet dat hij de film lang in pyjama door het beeld banjert. Rapper/acteur Mos Def doet het goed als Ford Prefect en de droogkomische Stephen Fry is de ideale stem van de Guide.

Het gaat in de film, als de film ergens over gaat, over de vraag naar `Het Leven, Het Universum en Alles'. Na miljoenen jaren rekenen vindt een computer van pandimensionale wezens, op Aarde bekend als muizen, het antwoord: 42. Maar niemand weet meer wat de vraag exact was. Hoe de ultieme vraag luidt, zal een nog sterkere computer bepalen en de film speelt rond het moment dat die het antwoord zal geven. De Aarde blijkt die supercomputer te zijn en die wordt helaas vijf minuten te vroeg vernietigd.

De uitgebreidere technische mogelijkheden van tegenwoordig zijn in de film met mate gebruikt. De booswichten, een bureaucratisch ruimtevolk genaamd Vogons, zijn niet gedigitaliseerd maar door Jim Hensons Creature Shop bespeelde poppen. Ze zien er grauw en smerig uit en lijken in hun betonnen ruimteschepen treurige types uit een roman van Charles Dickens. Hun dodelijkste wapen is de voordracht van poëzie. Hun handicap is dat ze bij een achtervolging eerst een vergunning moeten aanvragen. Voor de kijker zijn de poppen veel overtuigender in samenspel met de echte acteurs dan een digitaal effect.

Taal is in de film hoofdzaak gebleven. Veel grappen komen uit de dialogen of uit de door Fry gesproken animaties uit het boek, zoals deze uitleg over de poëzie van de Vogons: ,,De dichtkunst van de Vogons is de op twee na slechtste in het universum. De op één na slechtste is die van Azgothen van de planeet Kria. Tijdens een voordracht door hun meesterpoëet Kreun de Winderige van zijn gedicht Ode aan een klein brokje groene smeer dat ik in mijn oksel vond op een midzomerse ochtend, stierven vier van zijn toehoorders aan inwendige bloedingen en de president van de Midden-Galactische Raad voor de Kunst overleefde door een van zijn benen af te knagen.''

Theepot

De ruimteschepen in de film zien er een beetje anti-sciencefiction uit. Het schip van Arthur en zijn vrienden lijkt nog het meest op een theepot – kan het Britser? Het schip wordt voortgedreven door een `Oneindige-onwaarschijnlijkheden-generator'. Als iets wezenlijk onmogelijk is, moet het eindig onwaarschijnlijk zijn, luidt de redenering ongeveer. Dus hoef je alleen maar alle onwaarschijnlijkheden te genereren om je snel te kunnen verplaatsen naar een onmogelijk verre plaats. Zulke reizen zijn in de film met animaties verbeeld waarin je onderweg van die onwaarschijnlijkheden ziet: soms zijn Ford Prefect en Arthur Dent sprekende sofa's en vervolgens verandert de hele bemanning in gebreide poppen of veranderen twee aanstormende raketten in een walvis en een bos petunia's.

Een van de mooiste scènes is wel volledig digitaal tot stand gekomen: het uitzicht op een planetenfabriek met tussen al het werk in uitvoering een fonkelnieuwe blauw-groene Aarde, Mark II. De flegmatieke acteur Bill Nighy als de schepper Slartibartfast (,,Ik heb een award gewonnen voor de fjorden van Noorwegen'') zorgt ervoor dat deze scène het hoogtepunt is van de film.

De makers van de film, regisseur Garth Jennings en producent Nick Goldsmith, zijn als Hammer & Tongs bekend van bekroonde videoclips als Coffee & tv van Blur (met het wandelende melkpak) en Pumping on your stereo van Supergrass (poppen met de lange benen). Ze maakten ook het beginfilmpje van Ali G. waarin hij een geel trainingspak krijgt aangemeten. H2G2 is hun eerste speelfilm. Ze hebben zich knap door het script heengeslagen en er een onderhoudende film van gemaakt die de grillige fantasie van Douglas Adams recht doet. De filosofie komt er wat bekaaid af, maar dat is te verwachten in een Disney-film. Net als de vergrote rol voor de vrouw Trillian als love-interest voor Arthur Dent.

De door Jennings en Goldsmith bedachte beginscène met dolfijnen zet de toon. Zoals iedereen weet zijn dolfijnen de op één na intelligentste levensvorm – de mens staat op 3 – en ze vliegen het heelal in vlak voordat de Vogons de Aarde desintegreren. Jennings en Goldsmith hebben dat uitgewerkt tot een kitscherig Harderwijks waterballet met een musicallied dat culmineert in het refrein: ,,De groeten en bedankt voor alle vis.''

Het probleem met iedere verfilming van een cultsucces is dat er te weinig fans zijn om de productie winstgevend te maken. De Hitchhiker's guide heeft weinig gedaan om het brede publiek te plezieren en is met een wereldopbrengst van tot nu toe 85 miljoen dollar toch al ruim 1,5 keer uit de kosten. Er kwamen in de Verenigde Staten ook net zoveel mensen van onder als boven de 25 jaar kijken. De manier waarop het verhaal is vormgegeven, van de karakters tot de Vogons, en van het theepotruimteschip tot de blik in de planetenfabriek, verrijkt de wereld van de boeken (en die van de radio, het videospel en de tv-serie). Adams' humor is niet gedateerd en wie de boeken er nog eens op naleest, de eerste twee zijn de beste, moet toegeven dat dankzij de film de schrijver weer helemaal bij de tijd hoort. De grap waarmee de film eindigt is briljant: om de goede (?) afloop te vieren gaan Arthur Dent en zijn vrienden naar Het Restaurant Aan Het Einde Van Het Universum. Aangekomen bij het einde: ,,Waar is het nou?'' ,,Shit, we moeten aan het andere einde van het universum zijn.''

`The Hitchhiker's guide to the galaxy' draait in 39 bioscopen

De televisieserie `The Hitchhiker's guide to the galaxy' uit 1981 is verkrijgbaar op dvd.

Zie ook www.h2g2.com

Het dodelijkste wapen

van de Vogons

is de voordracht van poëzie

    • Dirk Limburg