Tractatus musico- bobdylanologicus

De cultuurhistoricus Greil Marcus schreef een boek over zes minuten van Bob Dylan. Zes revolutionaire minuten, dat wel.

Aan het eind van zijn boek Like a Rolling Stone. Bob Dylan at the Crossroads, beschrijft de Amerikaanse cultuurhistoricus en popjournalist Greil Marcus de twee opnamedagen waarop Bob Dylans grootste hit tot stand kwam. Van de eerste tot en met de vijftiende opname, gemaakt op 15 en 16 juni 1965, volgt de lezer het wordingsproces van deze `explosie van visie en humor die het aanzien van de popmuziek voor altijd veranderd heeft'. Letterlijk minutieus maakt Marcus duidelijk wat daar in Columbia's New Yorkse studio A gebeurde: het ontstaan van een popliedje, `Like A Rolling Stone', in een proces dat even magisch is als rationeel, even intuïtief als ambachtelijk, even toevallig als betekenisvol.

Zo beschrijft hij take 4, de opname die uiteindelijk de wereld in ging: `Er is een moment, net na de eerste ,,How does it feel'' waar Koopers orgel, Bloomfields gitaar, en Gregs cymbalen samen komen als in een fontein, en je voelt hoe het lied op eigen kracht voortraast. Je vraagt je af: wat denken de muzikanten, wanneer dit verbijsterende verhaal, verteld met zoveel lef en risico, zich voor het eerst voor hen ontvouwt?'

Na die beschrijving is de lezer verzoend met alles wat er in de 201 eerdere pagina's over hem is uitgestort. Het is immers nogal wat: aan de hand van één liedje – toegegeven, van de voor die tijd revolutionaire lengte van zes minuten en zes seconden – een boek volschrijven waarin niet alleen een grove schets wordt gegeven van een van de boeiendste muzikale loopbanen uit de popgeschiedenis, maar ook ten dele een geschiedenis van die popmuziek zelf, van de Amerikaanse roots-traditie, ja zelfs een politieke en culturele geschiedenis van het hele tijdvak waarin dat liedje tot stand kwam.

Dat alles op basis van de interpretatie van een Dylan-tekst, een bezigheid waarvan de kunstenaar zelf in zijn eigenzinnige autobiografie Chronicles heeft gezegd dat die hem in zijn latere leven niets dan narigheid heeft opgeleverd. Omdat hij vrijwel altijd verkeerd begrepen is, foute etiketten kreeg opgeplakt, voor verkeerde karretjes is gespannen en uitgeroepen is tot alles behalve wat hij wilde zijn: domweg een muzikant.

Een traject vol valkuilen dus. Maar ook waar Marcus ze niet voorbeeldig ontwijkt, wanneer hij er reddeloos in tuimelt in de vorm van al te woeste interpretaties, opgeklopte verbanden of uit de bocht vliegende metaforen, doet hij dat stilistisch elegant en leidt het inhoudelijk toch vaak tot een schitterend ongeluk. En dus is Marcus' Like A Rolling Stone een respectabele en behartenswaardige intellectuele krachttoer. Net als zijn eerdere exegese Invisible Republic, waarin hij op basis van Dylans The Basement Tapes een intrigerende wereld tevoorschijn toverde: het landschap waaruit twee eeuwen Amerikaanse volksmuziek opklonk. Maar toen had hij als basismateriaal nog een hele langspeelplaat, een dubbelelpee zelfs; nu kan hij het met een singeltje af.

Evenals Invisible Republic zit Marcus' nieuwe boek vol landschappen en vergezichten. De essentie van zijn analyse is dat in de tekst van `Like A Rolling Stone' evengoed terug wordt gekeken op het land dat tot dat magische moment in 1965 bestaan heeft, als vooruit naar onbekende verten. De interpretatie van de tekst als een relationele `hate-song' is hem veel te plat en minimaal. Op het eerste gehoor is `Like A Rolling Stone' weliswaar een bittere monoloog gericht tot een onbekende vrouw die uit hogere kringen is vervallen tot een bestaan zonder huis, zonder naam, zonder wereldse goederen. En Marcus noemt ook ruimhartig de door andere Dylanologen geopperde mogelijkheid dat er inderdaad een vrouw in het spel was: Warhol-actrice Edie Sedgwick, die in het New York van die jaren haar status van cult-ster zag oplossen in de mist van drugsgebruik en geestesziekte. Maar daar doet Marcus het dus niet voor. Wat hem betreft staan we in `Like A Rolling Stone' op een kruispunt van dezelfde orde als het kruispunt waarop blues-grootheid Robert Johnson volgens de legende zijn ziel aan de duivel verkocht.

Voor Dylan zelf was dit inderdaad een kruispunt tussen zijn eerste folk- en zijn aanstaande rock & roll-periode. Een dikke maand na de bewuste opnamedagen gaf Dylan zijn geruchtmakende eerste rockconcert tijdens het Newport Folkfestival, grotendeels tot afgrijzen van het daar aanwezige publiek. Het hele volgende jaar werd gekenmerkt door optredens die afwisselend begeleid werden door het massaal meezingen van `Like A Rolling Stone' en luidkeels boegeroep.

Maar ook dat kruispunt is Marcus verre van voldoende. Liever begrijpt hij de toegezongen vrouw als het land Amerika, dat immers ook op een kruispunt staat. In het van burgerrechtenstrijd vervulde jaar 1965 heeft het de keus tussen een verleden van segregatie en onderdrukking en een toekomst, waarin de door de founding fathers geformuleerde beloften van vrijheid en gelijkheid eindelijk gestand worden gedaan. En meende niet de hele generatie van de jaren zestig voor de keus te staan tussen het kleinburgerlijk materialisme van de ouders en het losgezongen bestaan dat in de jaren daarna vorm kreeg in de hippie-beweging? `Like A Rolling Stone' lijkt daarmee een hartenkreet die tot ons allen gericht is: om de vrijheid te kiezen, zonder weg naar huis, als een rollende steen die geen mos verzamelt.

Dat universele thema maakt Like A Rolling Stone tot een lezenswaardig boek voor een breder publiek dan alleen Dylan-fans. De vraag is natuurlijk wel wat Dylan er zelf allemaal van vindt. Invisible Republic kon de goedkeuring van de meester wegdragen, maar Dylan maakt zoals bekend niet graag twee keer dezelfde beweging. Het is niet onwaarschijnlijk dat Dylan zijn commentaar op Greil Marcus' bespiegelingen zal beperken tot een reactie, zoals hij die dit voorjaar gaf tijdens een interview voor CBS-televisie. Naar aanleiding van de passage in Chronicles waarin Dylan uitlegt hoe hij is voorzien van foute etiketten, speelde de televisie-interviewer verbazing: ,,Maar dan hebben ze dus iemand van je gemaakt die je helemaal niet bent?''

Vanachter het zwarte zigeunersnorretje dat hij zich heeft aangemeten, teemde His Bobness: ,,Now ain't that something.''

Greil Marcus: Like a Rolling Stone. Bob Dylan at the Crossroads. Faber & Faber, 256 blz. €19,90

    • Chris Kijne