Monument voor de muur

Het eigenaardigste stuk van de Berlijnse Muur stond in de Bernauerstrasse. In hun grondige voortvarendheid hadden de plannenmakers de lijn voor het project dwars door een aantal huizen getrokken, want daar liep de grens tussen Oost en West. Deze lijn was voor de metselaars een bevel. In augustus 1961 gingen ze onverbiddelijk aan de slag, vervulden hun plicht. Liep je daarna door deze straat dan zag je aan de voorgevels, een centimeter of tien achter het vensterwerk in de huiskamer de Muur. Op sommige plaatsen zaten de ruiten er nog in en hier en daar hingen zelfs de gordijnen. Het geheel was een Kienholz van de Koude Oorlog. Toen is eerst het glas gebroken, vervolgens zijn de gordijnen verdwenen en nu is al jaren van de hele Muur niets meer over, behalve de foto's en de brokjes beton die als souvenir worden verkocht.

In 1969 kwam de veelzijdige en multinationale kunstenaar Shinkichi Tajiri naar West-Berlijn om hoogleraar te worden aan de Hochschule der Künste. Terwijl hij de stad verkende bespeurde hij, zoals hij schrijft, `een zacht kloppende vibratie, van een energie die vergeefs naar een uitweg zoekt'. Bij de Brandenburger Poort zag hij voor het eerst de Muur. Gaandeweg ontdekte hij dat de verkeersaders die in andere steden een doorstromende drukte vertonen, in Berlijn overal doodliepen. In de stad werd al acht jaar een ongehoorde hoeveelheid energie gevangen gehouden. `Het was alsof de atmosfeer elektrisch geladen was, magnetisch.'

Iedere veertien dagen ging Tajiri naar Berlijn om college te geven. Hij raakte door de Muur betoverd, en toen besloot hij het hele bouwwerk te fotograferen. Binnen een paar maanden had hij de 43 kilometer in meer dan 550 foto's vastgelegd. Deze verzameling is nu verschenen in een dik boek, uitgegeven door Tasha BV, Baarle. De auteur is er na 36 jaar niet zeker van of hij de goede volgorde heeft bewaard. Verbeteringen zijn hem welkom. Maar mochten er al een paar foto's van plaats verwisseld zijn, dan nog zal dat geen afbreuk doen aan het geheel, dit fotografisch monument van de Koude Oorlog.

Voor de DDR (Duitse Democratische Republiek, de officiële naam van Oost-Duitsland) was de Muur als een stormvloedkering, maar dan naar binnen gericht. Berlijn, door de bezettingsmachten in vier sectoren verdeeld, lag ver in het Oostblok, maar het verkeer tussen deze sectoren was vrij. Het gevolg was dat stromen Oost-Duitsers via Berlijn naar het westen gingen. Om daar een eind aan te maken werd de Muur gebouwd. Een van de beroemdste vluchtelingen is Conrad Schumann, soldaat van de grensbewaking, die op 15 augustus 1961 over het prikkeldraad de vrijheid tegemoet sprong. Na het prikkeldraad kwam de Muur, die steeds verder werd geperfectioneerd, met landmijnen en automatisch vurende machinegeweren. Steeds verfijnder werden de technische snufjes van de moderne Grenze. Tot het Europese sovjetrijk na 44 jaar ineen stortte. Op 10 november 1989 begon voor de televisie van de wereld de sloop van de Muur.

Het fotodocument van Tajiri is Koude Oorlog. In zijn omvang en zijn nauwkeurigheid laat het de paranoia van het systeem zien. Door de binnenstad, de buitenwijken, het omliggende platteland wordt de barrière getrokken. Geen uitweg mag overblijven. Dan komt het stadsbeeld. Het is kaal, ontvolkt. Aan de westkant wordt de strook langs de grens als vuilnisbelt gebruikt, de jeugd begint graffiti op het beton te schrijven. Aan de oostkant heerst de levenloosheid. Fabriekscomplexen zijn verlaten, non-descripte gebouwen in ruïnes veranderd, gras groeit op het plaveisel. Het is het decor voor een gangsterfilm in zwart-wit. Dat is het ook geweest: The Spy Who Came in from the Cold.

Voor wie het uit eigen ervaring kent, stijgt uit deze verzameling ook de geur van de Koude Oorlog op, van kolenkachels, koolraap, uien, de uitlaatgassen van de auto's die op `nafta' reden, de benzine van de socialistische wereld. Het is de afwezigheid van alle westerse luxe, reclame, opsmuk. En hoewel op deze foto's de mensen schaars zijn, is er voor wie het weet, altijd de aanwezigheid van de politie, de Vopo's en de Stasi, in uitkijktorens, achter de barricade aan het einde van een verlaten brug. The Berlin Wall is een woordeloos geschiedenisboek van de Koude Oorlog, en een minutieuze herkenning voor degenen die het verhaal al kennen. In Berlijn was de oorlog die in 1939 begon, pas een halve eeuw later definitief afgelopen.

    • H.J.A. Hofland