Je kunt niet zeggen `ja, dat is de waarheid'

Is Darwins evolutietheorie de enige verklaring voor het ontstaan van de mens? Of moet de rol van God ook worden onderwezen tijdens de biologieles? In Amerika woedt een subtiele woordenstrijd.

,,Ik vrees voor de gezondheid van onze natie'', zegt de oud-biologieleraar. De verontwaardiging klinkt nog door in de stem van Harry McDonald. Voor de zomervakantie was hij aanwezig bij een zitting van de schoolraad van de Amerikaanse staat Kansas, een gekozen groep burgers die elke twee jaar het curriculum voor de basisschool vaststelt. Daar werd tot zijn ongenoegen besloten dat kinderen in Kansas komend schooljaar bij de biologieles leren dat de evolutietheorie van Charles Darwin niet de enige verklaring is voor het ontstaan van mens en dier. De mens kan ook zijn geschapen door een hoger wezen.

Kansas is met Pennsylvania, in de stad Dover, een van de twee staten waar deze zogenoemde intelligent design-theorie (ID-theorie) vanaf september wordt onderwezen. Maar de discussie over Darwins evolutietheorie speelt momenteel in achttien staten in de VS. Het is een voorbeeld van de spanning tussen geloof, politiek, wetenschap en cultuur die in de hele Amerikaanse maatschappij merkbaar is en zichtbaar wordt tijdens debatten over de vraag of bijvoorbeeld de tien geboden moeten worden afgebeeld in openbare gebouwen.

Leraren worstelen met de vraag in hoeverre geloofsovertuiging een rol mag spelen in de lessen biologie, natuurkunde en scheikunde op openbare scholen. Vaak zijn het ouders of belangengroepen die menen dat op de vraag `waar komen wij vandaan?' maar één antwoord mogelijk is: God. Zij eisen dat de evolutietheorie op school ook daadwerkelijk wordt gepresenteerd als een theorie, niet als een bewezen feit. Volgens een peiling van nieuwszender CBS is tweederde van de Amerikanen het daarmee eens.

De huidige schoolstrijd in Kansas ontstond vorig jaar juni. Elke vier jaar herziet de schoolraad het curriculum, ook ditmaal vroeg de raad een commissie – bestaande uit lokale hoogleraren, biochemici en oud-natuurkundeleraren – de eisen voor de lessen natuurkunde, scheikunde en biologie te moderniseren. Achttien leden van de commissie adviseerden de schoolraad vrijwel alles bij het oude te laten. Acht leden schreven echter een eigen rapport waarin ze stelden dat sommige aspecten van de natuur en het universum te complex zijn om louter wetenschappelijk uit te leggen. Het lespakket zou naast Darwins evolutietheorie ook andere theorieën moeten bevatten, waaronder de ID-theorie. De raad, die eerder de National Academy of Science had weggezet als ,,een stel oostkust-intellectuelen'' dat niet moest bepalen wat kinderen in Kansas zouden moeten leren, besloot in te stemmen met de acht dissidenten.

De tekst op het T-shirt van McDonald, tevens voorzitter van het burgercomité Kansas Citizens for Science, zegt hoe hij over de zaak denkt. Aan de rechterkant van zijn shirt staat een lijst met wetenschappers als Christiaan Huygens, Marie Curie en Isaac Newton met hun belangrijkste wapenfeiten. De ruimte onder het kopje `uitvindingen door intelligent design-wetenschappers' aan de linkerkant van zijn shirt is blanco.

McDonald is boos op de door burgers gekozen schoolraad, die eenvoudig voorbij gaat aan het feit dat er geen bewijs is voor intelligent design. Hij is vooral boos omdat ID tijdens biologie een verkapte vorm van religieus onderwijs is. Hij vertelt dat schoolraadslid Connie Morris de evolutietheorie in een nieuwsbrief ooit omschreef als ,,een sprookje''. ,,Dat soort mensen heeft de macht over wat er wordt onderwezen'', zegt hij. Niet alleen de biologielessen in Kansas zijn door de raad aangepast, maar voor het schooljaar van 2006 overweegt de raad aanpassing van de geschiedenislessen (die grotendeels beperkt blijven tot de geschiedenis van Kansas en de VS) en maatschappijleer, waaruit mogelijk seksuele voorlichting wordt geschrapt.

John Calvert, voorzitter van het Intelligent Design Network dat is gevestigd in een buitenwijk van Kansas City, ziet het komende schooljaar met vertrouwen tegemoet. ,,Door de enge definitie van wetenschap was iedere vorm van kritiek uitgesloten'', meent hij. De raad vergat volgens hem dat op de vraag `waar komen wij vandaan?' ook filosofische en religieuze antwoorden mogelijk zijn. Hij is blij dat de schoolraad inzag hoe belangrijk die zijn. ,,Ik was laatst bij Devil's Mouth in South Dakota [een bijzondere rotsformatie, red.] Daar staan op een bordje vier antwoorden op de vraag hoe de rotsen zijn gevormd: drie wetenschappelijke en een indianenmythe. Over geen van de vier kun je zeggen `ja dat is de waarheid'.''

De twee partijen spelen een subtiel woordenspel. Calvert heeft het over evenwicht tussen theorieën, zodat kinderen niet worden gedwongen te denken dat de ene theorie meer waard is dan de ander. McDonald zegt dat de wetenschap geen partij kiest, maar neutraal is. Calvert spreekt over wetenschap als ,,zoeken naar verklaringen voor fenomenen''. McDonald legt uit dat de wetenschap volgens hem ,,zoekt naar natuurlijke verklaringen voor natuurlijke fenomenen'' en dat andere verklaringen thuishoren in godsdienstlessen of maatschappijleer.

Dezelfde subtiele verschillen worden opgenomen in het lesmateriaal in Kansas. Zo wordt het woord `wellicht' toegevoegd aan een aantal stellingen: ,,Geleidelijke veranderingen hebben wellicht gezorgd voor de variaties onder soorten.'' En de kinderen wordt verteld dat het idee dat de ene soort uit de andere is ontstaan ,,is gebaseerd op afleidingen van indirect bewijs''. Veel waarde wordt gehecht aan eigen observatie en de manier waarop bewijs kan worden gefalsificeerd. Dat dat tot verwarring onder jonge kinderen kan zorgen, ontkent Calvert: ,,We leren hen kritisch te zijn.'' McDonald denkt aan zijn verleden als biologieleraar en zegt dat ,,zelfs op de middelbare school'' kinderen niet in staat kunnen zijn dit soort afwegingen over waar en onwaar te maken. ,,Mijn grootste probleem is dat de wetenschap zo meedoet aan een soort populariteitswedstrijd. Als uiteindelijk maar genoeg mensen geloven dat de evolutie een theorie is of een sprookje, dan houdt het op te bestaan.''

McDonald denkt dat maar weinig leraren in actie komen tegen het nieuwe curriculum. Hij trekt het zichzelf aan: ,,Decennia lang hebben we toegestaan dat de dominee zegt `trek wat je leraar over evolutie vertelt in twijfel'. We hebben hier in de VS gewone mensen nooit duidelijk kunnen maken wat het belang is van de wetenschap. We hebben nooit uitgelegd dat er een reden is waarom de wetenschap niet zegt `God zorgt dat een wortel groeit' en dat de wetenschap ook niet zegt `er is geen God om wortels te laten groeien'. Maar wij laten zien dat er bepaalde mechanismen zijn waardoor een wortel groeit en ontdekken welke mechanismen dat zijn. Want óf je gelooft in magie, en opeens, poef!, is er een wortel, óf in het feit dat een wortel op een bepaalde manier ontstaat.'' Hij zucht: ,,Francis Bacon bestudeerde het werk van God om hem te leren kennen. Die oude Verlichters begrepen het tenminste.''

    • Titia Ketelaar