Antos' heimwee wordt hoop

Polen en Wit-Rusland ruziën over de behandeling van de Poolse minderheid door de regering in Minsk. De Wit-Russische minderheid in Polen is bang dat de ruzie negatieve gevoelens van de Polen jegens hen aanwakkert.

Hij is pas 23. ,,Dat is oud genoeg om al van alles te hebben gezien en meegemaakt'', zegt Antos Cialezhnikau.

De jonge Wit-Rus woont nu alweer vijf jaar in Polen, als erkend politiek vluchteling. Op zijn achttiende verliet hij halsoverkop zijn vaderland, nadat hij was aangevallen door handlangers van de KGB, zoals de Wit-Russische geheime dienst nog steeds heet. In de Poolse hoofdstad Warschau zette hij zijn politieke activiteiten voort, maar Cialezhnikau mist zijn land, zijn ouders, zijn vrienden. Vijf jaar lang koesterde Cialezhnikau geen hoop op terugkeer, maar sinds kort durft hij weer te dromen.

Al wekenlang woedt een diplomatieke oorlog tussen Warschau en Minsk. De ruzie, waarbij over en weer tientallen diplomaten zijn uitgezet, draait om de 450.000 Polen in Wit-Rusland (10 miljoen inwoners), die zijn georganiseerd in de minderhedenorganisatie ZPB. De autoritaire president van het land, Aleksander Loekasjenko, beschouwt die organisatie als een `vijfde colonne', die met steun uit Warschau zijn bewind wil ondermijnen. Wit-Russische Polen zijn in de afgelopen weken aan de lopende band veroordeeld, de laatste gisteren. Andrzej Pisalnik, hoofdredacteur van de Poolstalige krant Glos Znad Niemna, kreeg tien dagen celstraf voor deelname, begin juli, aan een demonstratie waarvoor geen toestemming was verleend. En vorige week werd een politie-inval gedaan in het hoofdkwartier van de ZPB, in Grodno, in het uiterste westen van het land.

Polen protesteert hevig tegen dergelijke acties en heeft inmiddels ruggensteun ontvangen van de Verenigde Staten en de Europese Unie. ,,Dit conflict biedt een kans om Wit-Rusland te bevrijden'', zegt Cialezhnikau, die een knalrood T-shirt draagt met portretten van vier Wit-Russische oppositieleden die de afgelopen jaren op mysterieuze wijze zijn verdwenen.

Maar de dissident is ook bezorgd. Loekasjenko slaagt er in eigen land tot nu toe aardig in om de Polen af te schilderen als – door de VS aangestuurde – ruziezoekers. ,,Het conflict kan escaleren en leiden tot haat tussen Polen en Wit-Rusland, twee landen die door een gemeenschappelijke geschiedenis met elkaar verbonden zijn'', zegt Cialezhnikau. ,,Loekasjenko stuurt aan op zo'n breuk.''

Dat is ook de angst van de 200.000 etnische Wit-Russen in Polen (38 miljoen inwoners), die vooral in het noordoosten van het land wonen, rondom en in de stad Bialystok, vaak al eeuwenlang. ,,Deze ruzie heeft de economische en culturele relaties tussen beide landen nu al ernstig aangetast'', zegt Jerzy Chmielewski, hoofdredacteur van Czasopis, een maandblad in Bialystok over Wit-Russische cultuur. ,,Wij zijn bang dat de Polen nu hun pijlen op ons gaan richten, zoals Loekasjenko zijn pijlen op de Poolse minderheid in Wit-Rusland richt.''

Het enthousiasme waarmee Poolse politici en media zich op het conflict met Wit-Rusland hebben gestort heeft Chmielewski verbaasd. De Wit-Russen in Polen hebben gaan al jaren gebukt onder `polonisatie', de verpoolsing van hun culturele identiteit. ,,Daar hoor je nooit iemand over, maar nu is iedereen opeens heel erg begaan met het lot van Wit-Rusland'', klaagt Chmielewski. ,,De Polen springen echter niet op de bres voor Wit-Rusland, maar voor de Poolse minderheid in Wit-Rusland. Er zijn twee dingen heilig in Polen: de kerk en de nationale identiteit.''

Cialezhnikau beaamt dat bij veel Wit-Russen, zowel in Wit-Rusland als in Polen, de indruk leeft dat Polen alleen maar voor Polen vecht. ,,Het is belangrijk dat Polen die indruk niet versterkt en zich achter bredere initiatieven schaart, die op alle Wit-Russen zijn gericht.'' De dissident is zelf erg enthousiast over het geld dat door Brussel beschikbaar is gesteld voor het verzorgen van radioprogramma's met onafhankelijke berichtgeving over Wit-Rusland. Gisteren werd bekend dat Duitslands internationale omroep Deutsche Welle van de EU 138.000 euro per jaar zal krijgen voor een dagelijks programma in het Russisch.

Veel Polen hopen in Wit-Rusland op een herhaling van de oranje revolutie in Oekraïne, begin dit jaar. De Oekraïeners wisten zich toen door middel van vreedzame massaprotesten te ontdoen van het oude regime. Voor Polen was toen een sterrol weggelegd als internationale bemiddelaar. Maar Chmielewski geeft zo'n soort revolutie in Wit-Rusland weinig kans. ,,De economische situatie in Oekraïne was veel slechter'', zegt Chmielewski. ,,Wit-Rusland profiteert op dit moment heel erg van de economische boom in Rusland. Bovendien mag het nog steeds gas kopen van Rusland voor de helft van de prijs op de wereldmarkt.''

,,De oranje revolutie in Oekraïne was eigenlijk geen revolutie maar een coup'', zegt Cialezhnikau. ,,De oude machthebbers werden vervangen door mensen die al een zekere machtspositie hadden in het parlement in Kiev. In Wit-Rusland zit al sinds 1996 niemand van de oppositie meer in het parlement. Wij hebben ook geen sterke, charismatische oppositieleiders. De mensen die voor die rol in aanmerking kwamen zijn allemaal gedood'', zegt de dissident, terwijl hij naar zijn T-shirt wijst.

    • Stéphane Alonso