Toch is Iran moderner geworden

Vandaag is Mohammad Khatami teruggetreden als president van Iran. Hij heeft velen teleurgesteld, maar hij laat de hervormers ook een sprankje hoop na.

In Iran zijn maar weinig plekken waar je kamelenkebab kunt eten. Restaurant Sina in het woestijnstadje Ardakan is er een van. Gezeten op houten krukjes verpakken zwijgzame klanten het gebraden kamelengehakt in gescheurde stukjes plat brood.

De specialiteit is niet Ardakans enige trots. In dit verlaten stadje in centraal Iran zag de vandaag vertrekkende president Mohammad Khatami (63) het levenslicht. De afbeelding van de held van de stad prijkt prominent op de zoemende ijskast van restaurant Sina.

,,Khatami heeft een gebeitelde glimlach. Hij heeft charisma'', zegt de 20-jarige theologiestudent Hadi Fatani. Hij is even terug in zijn geboortedorp omdat hij vakantie heeft van zijn seminarie in de heilige Iraanse stad Qom. Natuurlijk heeft Fatani op hem gestemd. ,,Maar hij heeft niet waar kunnen maken wat hij ons heeft voorgespiegeld.''

Op basis van zijn beloftes werd de geestelijke Mohammad Khatami in mei 1997 tot president gekozen. Met een bus was hij door het land getrokken, handen schuddend met jonge mannen, hoop gevend aan vrouwen. Zijn boodschap: Iran moet moderner worden, Iraniërs moeten meer vrijheid en rechten hebben, met name jongeren en vrouwen. Zijn twinkelende oogopslag en brede glimlach deden de rest. Met 21 miljoen stemmen verpletterde hij de gedoodverfde winnaar Ali Akbar Nateq Nouri.

Die meimaand in 1997 luidde een `Iraanse lente' in. Het woord `verlichting' lag op ieders lippen. Op straat konden vrouwen lippenstift dragen zonder lastig te worden gevallen door de `baseej', de religieuze moraalpolitie. Nieuwe kranten werden geopend die kritisch schreven. Studenten, die zich al snel ontwikkelden tot de motor achter de hervormingen, hielden bijeenkomsten, schreven vlugschriften. Khatami zelf gaf een baanbrekend interview aan de nieuwszender CNN, waarin hij de wereld uitnodigde naar Iran te komen. ,,Ik wil de muur van wantrouwen neerhalen'', zei hij.

,,Plotseling leek toenadering tussen Iran en de Verenigde Staten niet meer onmogelijk'', zegt de student Armin Serjouie nu. Een periode van revolutie, oorlog en internationaal isolement waarin in Iran geen tijd was om te lachen, na te denken of te discussiëren, werd afgesloten. ,,Een onbezorgde tijd brak aan'', herinnert Serjouie zich.

Dat niet iedereen tevreden was met de nieuwe richting waarin het land opging, werd snel duidelijk. Aanhangers van Khatami werden aangevallen door knokploegen, de (conservatieve) staatstelevisie maakte de president zwart en islamitische popconcerten werden verstoord of verboden. Ook begon langzaam duidelijk te worden dat Khatami zelf een stuk minder ver wilde gaan met veranderingen dan sommigen van de mensen die op hem hadden gestemd.

Twee jaar na Khatami's verkiezingen, op 9 juli 1999, braken ernstige rellen uit bij de universiteit van Teheran. Officieel kwam één student om, maar ooggetuigen beweren dat het er meer waren. Khatami hield zich stil. ,,Er gebeurden vreselijke dingen, maar jij deed niets, Khatami'', schreef studentenleidster Azadeh Mohammad-Hussein in de krant Iran.

De tegenwerking van de conservatieven nam met de dag toe. Khatami's belangrijkste ministers werden afgezet. Eén kreeg zelfs gevangenisstraf. Kranten, vaak spreekbuizen van de hervormingsbeweging, werden één voor één gesloten. Belangrijke critici van het regime werden bij bosjes gevangen gezet door de rechterlijke macht, die zoals de meeste overheidsinstellingen nog steeds in handen van de conservatieven is. Akbar Ganji, de dissident die vandaag dag 53 van zijn hongerstaking ingaat, werd in 2000 veroordeeld wegens deelname aan een politieke bijeenkomst in Duitsland.

Khatami protesteerde wel tegen alle tegenwerking, maar nam geen ontslag – iets wat veel mensen wel wilden. In 2001 werd hij herkozen, maar de meeste Iraniërs hadden toen al geen hoop meer op echte veranderingen. Internationaal staken de VS Khatami een mes in de rug door Iran tot onderdeel van de `As van het Kwaad' te bestempelen.

De charismatische president kreeg op belangrijke momenten steeds meer last van `rugklachten' die tegenstanders uitlegden als ,,excuses om het volk niet onder ogen te komen''. Misschien wilde Khatami Iran helemaal niet veranderen, schreven sommige critici. Oppositiezenders bemand door Iraniërs uit Los Angeles noemden de president ,,een stroman'' en ,,een marionet'' van invloedrijke geestelijken.

Maar er was ook wat anders aan de hand. ,,Achter de schermen voorkwam Khatami een staatsgreep'', zegt Alireza Alavitabar, een van de architecten van de hervormingsbeweging. ,,Drie jaar geleden wilden radicale elementen binnen de revolutionaire garde een coup d'état plegen'', vertelt Alavitabar. Op een nacht zouden duizenden hervormers worden opgepakt en Khatami afgezet. ,,Khatami koos ervoor om de hervormingen af te remmen en de staatsgreep te voorkomen. Achteraf gezien is het de vraag of hij niet beter had kunnen aftreden.''

Ondanks zijn matigende rol volhardden de conservatieven in hun campagne tegen de hervormer. Alle kandidaten uit Khatami's kamp voor de parlementsverkiezingen van 2004 werden geweigerd door de oppermachtige conservatieve `Raad van de Hoeders van de grondwet'. ,,Khatami is slechts een symbool geworden. Hij heeft geen toekomst meer'', vertelde Hussein Khomeini, de dissidente kleinzoon van de grondlegger van de islamitische republiek, in de zomer van 2003. ,,We kunnen echter niet ontkennen dat hij veel heeft veranderd in Iran.''

Theologiestudent Hadi Fatani het daarmee eens. ,,Hoe we ook klagen, Iran is een moderner land geworden waar ruimte is voor discussie en andersdenkenden. Laten we hopen dat Khatami's erfenis blijft voortbestaan.''

    • Thomas Erdbrink