Smet op imago `schone' Amsterdamse politicus

Zelden tot nooit waren Amsterdamse politici betrokken bij fraude of corruptie. Een serie affaires rondom declaraties heeft hieraan een einde gemaakt.

,,Het aanzien van de gemeenteraad bij de burgers is ernstig geschaad'', zei de Amsterdamse burgemeester Cohen afgelopen mei. Niet alleen de ambtenarij, maar nu ook de lokale politiek heeft in de ogen van veel Amsterdammers een beeld van graaiers en zakkenvullers, zei fractievoorzitter Ascher van de PvdA.

Nee, het was niet fraai, oordeelden bijna alle politici. En ja, er was flink gerommeld met de subsidie die de raadsfracties ontvangen hadden.

Fraude door politici is een relatief zeldzaam fenomeen in Amsterdam, in tegenstelling tot corruptie, fraude en wangedrag in het ambtelijk apparaat. Het in 2001 opgerichte Bureau Integriteit van de gemeente behandelt jaarlijks gemiddeld honderd dossiers over onregelmatigheden bij stadsdelen, diensten en bedrijven.

Midden jaren negentig legde een speciaal opgericht rechercheteam van de Amsterdamse politie grootschalige fraudepraktijken bloot bij het gemeentelijk vervoersbedrijf GVB, de Dienst Stadstoezicht en andere gemeentelijke bedrijven. ,,Nee toch, niet weer'', verzuchtte toenmalig Amsterdamse burgemeester Schelto Patijn in 1996 toen een interim-manager van Stedelijk Beheer hem op de hoogte stelde van een fraudegeval. ,,Je hebt geen idee wat er op dit moment allemaal boven tafel komt. Je wordt er écht beroerd van.''

Helemáál nieuw was het allemaal niet. Toenmalig wethouder Treub, die van 1893 tot 1896 de posten Openbare werken en Financiën onder zijn hoede had, maakte in zijn memoires, `Herinneringen en overpeinzingen', uitvoerig melding van gesjoemel bij bouwinspecteurs en declaratiefraude door topfunctionarissen. En in het onderzoek `Fraude en corruptie onder Amsterdams gemeentepersoneel 1900-1940' van de criminoloog Reinier Mudde wordt uitputtend melding gemaakt van fraude, diefstal en verduistering door gemeentepersoneel in het vooroorlogse Amsterdam.

Maar fraude, corruptie en andere onregelmatigheden leek tot voor kort voorbehouden aan ambtenaren. De Amsterdamse politici hadden, los van een handvol incidenten, schone handen. Treub schrijft in zijn memoires uitvoerig over discussies in het college van B en W over de integriteit van het stadsbestuur. Van het ongeoorloofd gebruik van dienstauto's tot vrijkaartjes voor Artis. Niet gewenst, was de uitslag van de discussie in het college over gratis de dierentuin betreden. Want de schijn van belangenverstrengeling moest te allen tijde voorkomen worden.

Politici van provincies en een aantal gemeenten hadden de afgelopen jaren de schijn tegen. Soms zelfs meer tegelijk tijdens de zogeheten bouwfraude-affaire, die in 2001 openbaar werd. Bouwfraude vond ook op aanzienlijke schaal in Amsterdam plaats, honderden Amsterdamse ambtenaren kwamen voor op de zogeheten fêteerlijst van het Groningse bouwbedrijf Koop Tjuchem. Maar Amsterdamse politici ontbraken.

Alle collegeleden, raadsleden en de top van het ambtelijk apparaat hebben `integriteitstrainingen' gehad van medewerkers van het Bureau Integriteit. De afgelopen 15 jaar steeg, door invoering van deelraden, het aantal politici van de gemeente tot meer dan 400. Het aantal integriteitsschendingen waarbij politici direct betrokken waren, bleef beperkt tot een handvol.

In 1995 raakte toenmalig wethouder Edgar Peer (Financiën, VVD) in opspraak nadat hij met een slok op betrokken was bij een verkeersongeluk. Zijn opvolger en partijgenoot Harrie Groen moest in 2000 het veld ruimen toen er onduidelijkheid was over zijn declaratiegedrag.

Vlak voor het zomerreces moest wethouder Frits Huffnagel (VVD, Financiën) opstappen. Hij had verzuimd zijn maandelijkse extra onkostenvergoeding als fractievoorzitter op te geven bij de fiscus. Al gauw bleken ook andere collega's `fout' te zijn geweest. In de Amsterdamse raad bestond de afgelopen jaren een brede praktijk van onrechtmatig gebruik van fractiesubsidies, zo bleek uit een onderzoek van de gemeentelijke accountantsdienst Acam. Het lang gekoesterde imago van integere politici werd daarmee doorkruist.

De raad vroeg vervolgens zelf hoogleraar staatsrecht Elzinga om nogmaals een onderzoek te doen (zie inzet). Hij bestempelde vervolgens de uitgaven van vier partijen als onrechtmatig. Mokum Mobiel spande daarbij de kroon. Fractievoorzitter Gonny van Oudenallen huurde op kosten van de gemeente een eigen bedrijf in om haar van advies te dienen en kon voor andere uitgaven geen verantwoording afleggen.

Ook bij het CDA was het nodige mis. ,,Zwak en niet overtuigend'', noemde fractievoorzitter Lucy Spee in mei de verdediging van wethouder Huffnagel. Naar nu blijkt, ontving Spee als fractievoorzitter, eveneens onrechtmatig, een nog hogere vergoeding dan Huffnagel. Haar voorganger Hans Res ontving een maandelijkse vergoeding voor fractiewerkzaamheden toen hij al was afgetreden als fractievoorzitter. Hoe dat precies zat, wordt nog uitgezocht.

Het is in deze affaire opmerkelijk hoe de hoofdrolspelers op hun eigen praktijken reageren. De gemeente Amsterdam gaat er prat op dat zij de afgelopen jaren sjoemelende ambtenaren steeds strenger heeft gestraft. Maar de hoofdstedelijke politici stellen voor zichzelf andere normen. Huffnagel trad pas af toen bleek dat coalitiegenoot PvdA hem niet zou steunen.

Van Oudenallen liet zich recent opnieuw benoemen tot lijsttrekker van haar partij voor de komende raadsverkiezingen. CDA-fractievoorzitter Spee reageerde op het besluit van het CDA-partijbestuur om haar per direct de wacht aan te zeggen, met de mededeling dat zij een motie van wantrouwen tegen dat bestuur zou indienen. En Leefbaar Amsterdam noemde de bevindingen in de diverse onderzoek ,,een mooie leidraad voor de toekomst''.

Betrokkenen in het Amsterdamse raad is er alles aan gelegen om de boeken zo snel mogelijk te sluiten. Ze hebben naar eigen zeggen schoon schip gemaakt, en de onterechte betalingen teruggestort. En er komt zo snel mogelijk een nieuwe verordening, die wel duidelijk is over wat wel en niet mag met subsidiegeld. Met de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2006 in het vooruitzicht wil geen enkele fractie deze hypotheek in de campagne met zich meedragen.

    • Jos Verlaan
    • Tom Kreling