Kwestie Westelijke Sahara wint aan gewicht

Marokko heeft het slepende conflict over de Westelijke Sahara weer bovenaan de politieke agenda gezet. Juist nu de Nederlander Peter van Walsum tot nieuwe onderhandelaar namens de VN is benoemd.

Vijf Marokkaanse soldaten die al vijftien tot twintig jaar krijgsgevangenen zijn van de onafhankelijkheidsbeweging voor de Westelijke Sahara (Polisario), dreigen te bezwijken aan een ernstige ziekte. Dat meldde gisteren L'Opinion, het partijblad van de nationalistische partij Istiqlal. Volgens de vereniging die de belangen van krijgsgevangen Marokkaanse soldaten behartigt, krijgen ze geen medische verzorging en zijn ze ,,niet meer dan skeletten die wachten op de dood''.

Met een stroom aan publicaties in de nationale pers, een internationaal diplomatiek offensief en een oproep voor politieke eenheid heeft Marokko de Westelijke Sahara weer bovenaan zijn politieke agenda gezet. De belangstelling voor het dossier van de Westelijke Sahara – al decennia grotendeels bezet door Marokko, maar opgeeist door de in Algerije gevestigde afscheidingsbeweging Polisario – valt juist samen met de benoeming vorige week van de nieuwe onderhandelaar namens de Verenigde Naties, de Nederlandse diplomaat Peter van Walsum. Marokko, dat de laatste maanden gevoelige slagen te verwerken kreeg in de propagandaoorlog rond de toekomst van het omstreden woestijngebied, lijkt vast van plan zich onbuigzaam op te stellen bij het hervatten van de onderhandelingen.

Afgelopen weekeinde besteedde de Marokkaanse koning Mohammed VI het grootste deel van zijn troonrede – zijn belangrijkste jaarlijkse toespraak – aan de situatie in de Westelijke Sahara. De koning beschuldigde voor het eerst buurland Algerije rechtstreeks verantwoordelijk te zijn voor de 404 Marokkaanse krijgsgevangenen die – soms al tientallen jaren lang – vast worden gehouden in de vluchtelingenkampen van het Polisario op Algerijns grondgebied. Voorts hekelde hij het ontbreken van toezicht van de Verenigde Naties op de kampen, waar volgens Marokko vele vluchtelingen tegen hun zin worden vastgehouden door het Polisario.

De Westelijke Sahara is de voormalige kolonie Spaans Sahara, die na een chaotische terugtrekking van de Spanjaarden in 1975 door meerdere partijen betwist wordt. Het gebied, grofweg even groot als Marokko zelf, werd vrijwel geheel door Marokko bezet na een gewapend conflict met het Polisario. Deze onafhankelijkheidsbeweging trok zich met meer dan honderdduizend aanhangers terug in het zuidwesten van Algerije.

Hoewel beide partijen onder leiding van de Verenigde Naties instemden met een referendum over de toekomst van het gebied, bevinden de onderhandelingen hierover zich al jarenlang in een impasse. De voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker, de laatste VN-onderhandelaar voor Van Walsum, gaf zijn opdracht ruim een jaar geleden terug nadat verschillende van zijn plannen waren afgewezen. Marokko, dat de Westelijke Sahara beschouwt als zuidelijke provincies die onverbrekelijk met het land verbonden zijn, heeft in een eerder stadium geopperd hooguit een vorm van autonomie voor het gebied te willen accepteren.

De Sahara-kwestie kreeg opnieuw betekenis toen eerder deze zomer de verhoudingen tussen Marokko en buurland Algerije na een korte opbloei aanzienlijk verslechterden. Tot grote ergernis van Marokko begon de Algerijnse president Bouteflika tijdens zijn buitenlandse reizen weer te spreken van de gerechtvaardigde strijd van het Polisario. Enkele opstootjes in de hoofdstad van de Westelijke Sahara, El Ayoun, zorgden voor verder oplopende spanning. Na de onlusten met groot politievertoon te hebben onderdrukt, stuurde Marokko journalisten en Spaanse politici terug die poolshoogte wilden nemen in het gebied.

Marokko organiseerde de afgelopen weken diplomatieke missies naar Latijns-Amerika en Saoedi-Arabië om meer internationale steun te winnen. Kort daarvoor had het Polisario diplomatieke betrekkingen aangeknoopt met Zuid-Afrika en Zambia.

Het conflict lijkt aan gewicht te winnen, omdat de Verenigde Staten het geschil als destabiliserend ziet in een regio van strategisch belang in Noord-Afrika. Critici van het Marokkaanse beleid, die zich vooral bevinden in Spanje, wijzen er op dat aanhoudende impasse rond de Westelijke Sahara een struikelblok begint te vormen in het democratiseringsproces in Marokko zelf.

Officieel is er geen enkele politieke discussie in Marokko over de vraag wat er moet gebeuren met het gebied. Alle partijen, met uitzondering van een kleine onafhankelijke splinterpartij, steunen onvoorwaardelijk het standpunt dat de Westelijke Sahara een onvervreemdbaar onderdeel vormt van Marokko. De groeiende onrust over de kwestie heeft ertoe geleid dat het koninklijk huis voor het eerst toenadering heeft gezocht met de islamitische oppositiepartij PJD. De PJD, die de afgelopen jaren sterk groeide, zou zelfs kunnen deelnemen aan een toekomstige regering van nationale eenheid om eendrachtig naar buiten te kunnen treden, zo heeft de Marokkaanse pers gesuggereerd.