Stapels archiefdozen over extreem-rechts

Onderzoeksbureau Kafka en de Anne Frank Stichting houden extreem-rechts nauwlettend in de gaten. Ze struinen onder meer internet af.

Willem Hart (38) is vrijwilliger bij Kafka. De organisatie is gevestigd in een kantoortje in Leiden. Langskomen gaat niet, zegt Hart: ,,Ik zit zelf al ingebouwd tussen de archiefdozen.'' Kafka noemt zichzelf `antifascistisch onderzoeksbureau'. De organisatie bezit stapels dossiers over verschillende organisaties en personen. ,,Het meeste van wat we weten is niet eens relevant, zo gedetailleerd is dat.''

Op internet plaatst Kafka dossiers over de politieke partijen Nieuw Rechts, Nationale Alliantie (NA) en de Nederlandse Volksunie (NVU). De artikelen bestaan uit tientallen pagina's met foto's en reconstructies van de organisatiestructuur van rechts-radicale politieke partijen. Daarnaast heeft Kafka van 45 andere organisatie het doopceel gelicht, variërend van de radicale Turkse groepering `Grijze Wolven' tot aan het nazistische gezelschap `Consortium de Levensboom' dat in de jaren tachtig huiskamerbijeenkomsten organiseerde in de villa van de weduwe Rost-Van Tonningen. De handel en wandel van een tiental personen, onder wie NA-coryfeeën Jan Teijn en Wim Beaux, is in aparte dossiers ondergebracht.

Kafka doet naar eigen zeggen `journalistiek en activistisch' onderzoek. Samen met drie andere vrijwilligers struint Willem Hart het internet af. Ze bekijken onder meer de forums van verschillende rechts-radicale websites. Doordat bezoekers van die sites zelf verwijzen naar hun aanwezigheid bij extreem-rechtse demonstraties, kan Kafka eenvoudig hun identiteit achterhalen. ,,We bezoeken demonstraties of openbare bijeenkomsten van extreem-rechtse partijen'', zegt Hart. Ze spreken nooit met hun onderzoeksobjecten: ,,Daar heb je niks aan. Informatie van rechtsextremisten zelf is niet betrouwbaar, je weet nooit met welke reden ze iets zeggen.''

Volgens Hart maakt Kafka alleen gebruik van openbare bronnen. ,,Naar besloten bijeenkomsten gaan we niet, ook doen we niet aan infiltratie. We volgen de ontwikkelingen binnen de partijen, proberen de finesses tussen de verschillende organisaties te onderscheiden.'' Partijen als die van Geert Wilders onderzoekt Kafka niet: ,,Dat is burgerlijk rechts, daar besteden we geen aandacht aan.''

Kafka werkt samen met de Antifascistische Aktiegroep AFA. ,,AFA bestaat uit actievoerders, lobbyisten. Wij zijn een simpel archief'', zegt Hart. Sinds 1997 geeft AFA het blad `Alert!' uit, dat vier keer per jaar publiceert over extreem-rechte organisaties of `de verrechtsing in de politiek'. Verder strijdt AFA tegen `fascistische tendensen' door flyers uit te delen, posters te plakken of tegendemonstraties te houden. Meer dan eens staan extreem-rechts en de antifascisten tegenover elkaar. Dat leidt niet zelden tot rellen, zoals in juni 2004, toen het kwam tot een handgemeen tussen ruim driehonderd AFA-leden en aanhangers van de NVU op het Malieveld in Den Haag.

Bij de Anne Frank Stichting gaat het er rustiger aan toe. Samen met de Universiteit Leiden doet de stichting wetenschappelijk onderzoek naar rechts-extremisme. Peter Rodriges is jurist en onderzoeker bij de stichting. Sinds 1995 worden jaarlijks zijn bevindingen en die van collega en cultureel-antropoloog Jaap van Donselaar gepubliceerd in de `monitor racisme & extreem-rechts'. ,,In Leiden werd besloten om extremisme te onderzoeken toen extreem-rechtse partijen als CD en CP'86 opkwamen, begin jaren negentig. Er was toen een duidelijke stijgende lijn in het aantal racistische incidenten. Dat was sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer voorgekomen'', aldus Rodriges. De Anne Frank Stichting `adopteerde' het onderzoek en volgt sindsdien rechts-radicalen op de voet.

In tegenstelling tot Kafka bezoeken Rodriges en Van Donselaar geen acties of demonstraties. ,,We tellen racistische geweldsincidenten en analyseren de ideologie en houding van organisaties. Dat kan een partij als van Pim Fortuyn zijn, de aanhang van Geert Wilders maar ook de Arabisch Europese Liga'', zegt Rodriges. ,,We proberen objectief en serieus wetenschappelijk onderzoek te doen, niet alleen als belangenorganisatie. Nu `haatzaai' hoog op de politieke agenda staat, hopen we dat de overheid aandacht krijgt voor álle extremistische activiteiten.''

Op dit moment maakt Rodriges zich het meest zorgen over de discriminerende teksten op internet. ,,Het OM zou meer moeten `digitaal patrouilleren', om preventief op te treden tegen racisme op internet.'' Volgens Rodriges besteedt het OM nauwelijks aandacht aan beledigende websites.

De stichting werkt nauw samen met anti-discriminatiebureaus en het OM, om klachten en informatie uit te wisselen. ,,Het is nuttig om waakzaam te blijven, ook als extreemrechtse bewegingen minder prominent in beeld zijn. Zo konden we na de moord op Theo van Gogh de AIVD en het OM van gegevens voorzien toen een golf van brandstichtingen door het land trok'', zegt Rodriges. Het gaat dan niet om tips, maar om cijfers en analyses achteraf. ,,Ik denk dat we de extreem-rechtse beweging behoorlijk goed in kaart hebben. Het gaat ons vooral om de aard en omvang van het gedachtegoed, niet per se om individuen.''

Kafka pluist de extreem-rechtse beweging juist uit tot aan de meest individuele kenmerken van zijn aanhangers. Daar is niet iedereen blij mee: ,,We hebben meer vijanden dan vrienden gemaakt'', zegt Willem Hart. Reden voor Kafka om de locatie van het archief zo veel mogelijk geheim te houden. Volgens Hart wordt geen informatie doorgespeeld aan het OM.

Hart durft niet te zeggen of er nu een goed klimaat is voor een sterke extreem-rechtse partij. ,,De zogenaamde Lonsdale-jongeren vormen wel de grootste jongerengroep met extreem-rechtse sympathieën die ik tot nu toe heb meegemaakt.''