Gebrek aan eenheid is `raadsel van rechts' (Gerectificeerd)

De tijd is rijp voor een brede anti-immigratiepartij in Nederland, zeggen politicologen. Toch komt zo'n partij maar niet van de grond. ,,Het is eten of gegeten worden.''

Die eeuwige verdeeldheid, is het niet om treurig van te worden, vraagt Michiel Smit zich af. Smit (28), voorzitter van Nieuw Rechts en gemeenteraadslid in Rotterdam, zit in een rieten stoel op zijn piepkleine partijkantoor. Hij is ,,fulltime bezig de partij aan het opbouwen''. Folderen, een website onderhouden, persberichten schrijven.

Leuk werk, zegt hij, maar net als zoveel andere rechtse partijen moet hij ,,drie keer het wiel uitvinden''. ,,We werken niet samen, iedereen sluit elkaar uit. Het wérkt gewoon niet op de rechterflank.''

Dan komt het gesprek op Geert Wilders. Hij bedenkt zich iets, staat op en komt terug met zijn campagneposter voor de Europese Verkiezingen van 2004. Nederland onafhankelijk staat erop, met een portret van Smit ernaast. ,,Geert Wilders gebruikte tijdens zijn campagne tegen de Europese Grondwet precies dezelfde slogan'', zegt Smit. Voor hem heeft Wilders afgedaan als rechtse leider. ,,Hij profileert zich leuk, maar ik zie het niet zo in hem. En bovendien: als Wilders het goed doet, ondervind ik daar nadeel van. Het is eten of gegeten worden.''

Nederland is toe aan een brede, goed georganiseerde anti-immigratiepartij, betoogden de politicologen Meindert Fennema en Jean Tillie (Universiteit van Amsterdam) eind vorig jaar in deze krant. Na de moord op Pim Fortuyn heeft het rechtse ,,anti-immigranten-electoraat'' geen politieke vertegenwoordiging meer, aldus de politicologen. Een partij die de VVD rechts inhaalt, zou het maatschappelijke ongenoegen over de opkomst van de islam een stem in het politieke debat geven.

Dit is het wat hoogleraar politieke theorie Jos de Beus, ook aan de UvA verbonden, het ,,raadsel van rechts'' noemt. De omstandigheden voor een rechtse anti-immigratiepartij zijn op dit moment gunstiger dan ooit, zegt hij in zijn werkkamer. Hij somt op: ,,Het kabinet is chronisch impopulair, de LPF is ingestort, de VVD is te weinig herkenbaar, de bevolking is somber over de economie en de opkomst van de islam. Het zou nú moeten gebeuren.'' Vooral een rechtse vernieuwer, in navolging van Fortuyn of Berlusconi, zou in Nederland kans maken. ,,Meer nog dan iemand in de traditioneel-nationalistische lijn van het Vlaams Belang.''

Maar op dit moment, met nog geen twee jaar te gaan voor de nieuwe Kamerverkiezingen, gebeurt er weinig tot niets. Talloze politici willen het gat op rechts vullen, maar tot nu toe kan alleen het van de VVD afgescheiden Tweede-Kamerlid Geert Wilders op enige populariteit rekenen. Volgens de laatste opiniepeilingen staat hij op vijf zetels. De Beus: ,,Hij is nog niet duurzaam doorgebroken. Terwijl er volgens opinie-onderzoekers electoraal ruimte is voor een rechtse partij van vijftien tot twintig Tweede-Kamerzetels.''

Waarom lukt het rechtse partijen in Nederland niet zich te verenigen tot één grote partij, zoals in Vlaanderen (Vlaams Belang), Frankrijk (Front National) en Duitsland (NDP) wél is gelukt? Smit van Nieuw Rechts: ,,Rechtse partijen zijn verdeeld of willen niets met elkaar te maken hebben.''

Zelf zoekt hij regelmatig contact met geestverwanten, om ,,de markt te vergroten''. Vorig jaar sprak hij met de voorzitter van de LPF, Sergej Moleveld. Maar die werd al snel daarna opgepakt omdat hij vervalste dreigbrieven naar zijn eigen partij stuurde. ,,Ideologisch is de LPF is te keurig geworden. Ze hebben hun toon gematigd. Over de problemen met buitenlanders hoor je ze niet meer.''

Een partij opbouwen met Geert Wilders ziet Smit wel zitten, al is hij uitgesproken kritisch over het Kamerlid en noemt hij hem ,,weinig creatief''. De partij Forza! Nederland, van oud-LPF'er Paul Meijer, heeft ,,interessante ideeën''. Ook zond Smit het Tweede-Kamerlid Hilbrand Nawijn vorige maand een bos bloemen. Nawijn stapte toen uit de LPF na kritiek op zijn samenwerking met voorman Filip Dewinter van het Vlaams Belang. Hij reageerde niet op de bloemen. De oud-minister van Vreemdelingenzaken is druk bezig zijn eigen partij op te zetten. Hij wil inzetten op de islam, de bestrijding van terrorisme en het aanmoedigen van nationale trots. Hij streeft, zegt hij, naar meer dan tien zetels bij de volgende verkiezingen.

Nawijn zoekt op zijn beurt óók samenwerking met andere partijen, ,,maar Smit is de laatste met wie ik in zee ga''. Nawijn: ,,Ik denk eerder aan Ons Nederland (opgericht door lokale LPF-politici, red.) of Nederland Transparant (de nationale afdeling van Europa Transparant van klokkenluider Paul van Buitenen, red.). Die zoeken nog een boegbeeld.'' Nawijn kreeg, nadat hij uit de LPF-fractie stapte, meer steunbetuigingen. Van het Rotterdamse deelraadslid Jan Teijn, tevens voorzitter van de Nationale Alliantie (circa 200 leden). Evenmin als Smit heeft Teijn iets gehoord, zegt hij in een Rotterdams café. ,,Ik zie Nawijn wel zitten als stemmentrekker. Hij heeft iets stoutmoedigs.''

Michiel Smit en Geert Wilders kunnen op minder sympathie uit de extreem-rechtse hoek rekenen. ,,Smit is te snel de keurige kant opgegaan. Hij begon als een echte actiepartij, maar Nieuw Rechts verandert in een stropdassenpartij.''

Jan Teijn bood Geert Wilders hand- en spandiensten aan, nadat het Kamerlid bedreigd was. Hij kon wel een paar lijfwachten regelen. Wilders stuurde een standaardreactie terug, waarin het Kamerlid de afzender bedankt voor de getoonde belangstelling en verdere steun vraagt ,,voor de opbouw van Groep Wilders tot brede volksbeweging''. Maar na een bezoek aan Israël kan Wilders de steun van de Nationale Alliantie vergeten. ,,Wij zijn anti-zionistisch.''

Op dit moment, zegt hoogleraar politicologie De Beus, zijn er maar drie kandidaten die een aanzet kunnen geven tot een brede rechtse partij: Wilders, Nawijn en Smit. Andere politici aan de rechterkant, zoals het Tweede-Kamerlid Joost Eerdmans (LPF) of de Rotterdamse wethouder Marco Pastors (Leefbaar Rotterdam), zijn nog te vaag over hun ambities.

De Beus: ,,Maar aan alledrie de politici kleven grote nadelen. Wilders heeft nog geen alternatief voor de Europese Unie, de Nederlandse tolerantie en de verzorgingsstaat voor middengroepen. Hij zet in op anti-islamidering en de strijd tegen terreur. Dat kan hem in peilingen soms groot maken, maar hij is afhankelijk van gebeurtenissen die hij niet in de hand heeft, zoals een aanslag.''

Nawijn en Smit missen volgens De Beus het populistische leiderschap om grote kiezersgroepen te mobiliseren. ,,Nawijn is door zijn samenwerking met Dewinter uit het Fortuyn-kamp gebroken.'' En het nadeel van Michiel Smit, vindt De Beus, is dat hij nog te veel geassocieerd wordt met extreem-rechts. ,,In de Nederlandse politieke cultuur ben je met rechts-extremistische associaties nog altijd gezien. Toch zit het verschil in opvattingen tussen Smit en Wilders in de details. Beiden beloven een hard offensief tegen terroristen, misdadigers en allerlei andere vijanden van het Nederlandse volk. Beiden hebben moeite de optimistische toon van het Amerikaanse conservatisme te treffen. Ze lijken meer op de mislukte Britse conservatief Michael Howard.''

Hilbrand Nawijn heeft er niet veel vertrouwen in dat de krachten in het rechtse kamp gebundeld gaan worden. ,,We zouden een eind kunnen komen, maar Geert Wilders is een solist, hij houdt afstand. Bovendien is hij een conservatief-liberaal, dat ben ik niet.'' Nawijn komt in oktober met een nieuwe partij, waarvan hijzelf het gezicht zal zijn. Michiel Smit is evenmin positief. ,,Het zou goed zijn als alle rechtse leiders samen zouden gaan in één beweging, met bijvoorbeeld Wilders als fractievoorzitter in de Tweede Kamer en ik als partijvoorzitter. Maar dat zal nooit gebeuren. Het stikt nog steeds van de clubjes aan de rechterkant, allemaal overtuigd van hun eigen gelijk.''

Rectificatie

In het artikel Gebrek aan eenheid is `raadsel van rechts' (1 augustus, pagina 2) wordt de Duitse partij NDP genoemd. Bedoeld werd de NPD, Nationaldemokratische Partei Deutschlands.