Ger van Elk: 'Alle portretten zijn eigenlijk zelfportretten'

Sandra Smallenburg spreekt met beeldend kunstenaars over de kunstwerken die hen inspireren. In deel 1 Ger van Elk over 'De ambassadeurs' van Hans Holbein de Jongere.

'The Symmetry of Diplomacy, zo heette de serie tweeluiken die ik in 1972 heb gemaakt. De foto's, van mijzelf in net pak achter een tafel, waren gebaseerd op plaatjes die ik in de krant zag van staatshoofden die een ander land bezochten. Dat waren haast altijd symmetrische foto's van twee mannen met een open haard tussen hen in. In een Engelstalig tijdschrift uit China, The Peking Review, was ik ook dergelijke portretten tegengekomen van Mao en zijn gasten. De symmetrie van die zwartwitfoto's was idioot streng. De theekopjes op tafel stonden precies met de oortjes gespiegeld, de theepot had zijn tuit naar voren gericht, en zelfs het fruit was exact gelijk. Een appel links en een appel rechts. Later hoorde ik dat de Chinezen op deze manier hun buitenlandse gasten het gevoel wilden geven dat zij even belangrijk waren als de gastheer. Ik dacht toen: dit is eigenlijk heel bizar, hier moet ik een kunstwerk over maken.

'Een jaar of anderhalf later, het zal in 1974 geweest zijn, liep ik met het Engelse kunstenaarsduo Gilbert & George door de National Gallery in Londen en zag opeens dit schilderij van Holbein hangen. Ik kende het niet, maar het gaf wel onmiddellijk een gevoel van herkenning. Volgens mij was het George die zei: 'Hé Ger, daar heb je jouw Symmetry.' Hij had het ook direct herkend.

Natuurlijk is mijn werk veel eenvoudiger en is het onderwerp anders. Dit schilderij is een portret van twee vrienden. De man links, Jean de Dinteville, was een Frans edelman en ambassadeur in Londen. Rechts staat zijn landgenoot Georges de Selves, die het al op zijn 25ste tot bisschop had geschopt. Zo ging dat in die tijd. Het is een schilderij dat gaat om de tegenstelling tussen wereldsheid en geestelijkheid. De diplomaat en de bisschop.

'Wat mij raakt is vooral het verhaal erachter. Moet je je voorstellen, dat je in 1533 tegen je vriend zegt: 'Laten we naar Londen gaan, ik heb gehoord dat daar die Holbein zit, dan kunnen we ons portret laten maken.' Zo'n reis was echt een onderneming in die tijd, die veel voorbereiding vergde. Er moesten brieven geschreven worden. Vervolgens moest je met paarden naar de kust rijden om daar een zeilboot te nemen, en dan had je nog een heel stuk in Engeland voor de boeg.

'Het schilderij is fenomenaal gemaakt. Waarschijnlijk is het met een heel atelier in elkaar gezet, dat kan haast niet anders. De technische kant fascineert mij wel. Ik kan namelijk zelf helemaal niet schilderen. Wat ik ook bijzonder vind, is dat wanneer je naar de gezichten kijkt, je ontdekt dat het eigenlijk dezelfde man is. De portretten lijken op elkaar, maar ze lijken, denk ik, ook zeer op Holbein. Het is een bekend fenomeen dat als je portretten schildert, je eigenlijk jezelf schildert.

'Holbein stopte het schilderij vol met grapjes en betekenissen. De globe staat precies zo gedraaid dat Frankrijk vooraan ligt, met de stad Polisy in het midden, want daar kwam de ambassadeur vandaan. Op de voorgrond zweeft een langgerekte schedel. Dat is een anamorfose, een optische vertekening. Als je in het museum helemaal vanaf de zijkant kijkt, klopt hij weer. Tussen de mannen in ligt een luit met een gebroken snaar. Die staat voor de eindigheid van het leven. Het kan ook zijn dat Holbein hiermee expres een onbalans in de compositie wilde aanbrengen, om het levendig te houden. De oude Grieken maakten hun tempels ook nooit helemaal symmetrisch, maar bouwden altijd een onregelmatigheid in, omdat ze wisten dat een gebouw dat te perfect was er 'doods' uit zou zien.

'Naar deze Holbein ben ik sindsdien nog vaak teruggekeerd, zeker een keer of vier, vijf. Soms is het er niet, dan wordt het gerestaureerd of schoongemaakt. Het schilderij heeft een hele mooie plek, vrij voorin in het museum. Als je de trap oploopt, kom je meteen in de grote zalen. En daar hangt-ie dan. Ik ontdek iedere keer dat ik het zie weer nieuwe dingen. Het is alsof je het schilderij afpelt en langzaam zijn geheimen ontrafelt. Daar komt bij dat je het schilderij in je herinnering ook danig vervormt. Dus lijkt het iedere keer weer heel anders dan het was.

'Wat ik geniaal vind aan de compositie, is de manier waarop architectuur en beeldende kunst samenkomen. Ik ben bijna jaloers op de organisatie. Dat je alles zo harmonisch kunt neerzetten. Hoewel deze Holbein niet zozeer over symmetrie gaat, heeft het schilderij me wel geholpen bij het maken van geheel nieuw werk. Dertig jaar na de serie The Symmetry of Diplomacy ben ik begonnen met het maken van korte filmpjes over de symmetrie. Ze worden vertoond op flatscreens die zo dun zijn dat ze in een houten lijst passen. Het zijn net bewegende schilderijtjes.

'Ik heb verschillende versies gemaakt. In alle gevallen zie je twee identieke mannen aan weerszijden van een tafel zitten. In het eerste filmpje, The Symmetrie of Diplomacy in a Chinese Fashion, verandert het fruit in de fruitschaal langzaam van positie tot het uiteindelijk perfect symmetrisch ligt. Bij een ander nieuw werk zijn het flesjes gazeuse die van plek wisselen. En in de derde variant zie je een globe, die niet draait maar langzaam vervloeit, van Afrika naar Amerika naar Azië. Dat laatste zal niet iedereen opvallen, maar dat is ook juist het leuke. Dat als je zo'n flatscreenwerk aan de muur hangt, je steeds van die geheime details ontdekt. Net als bij de Holbein. Als je goed kijkt, zie je trouwens dat achter de diplomaten, boven de schouw, een kleine versie van Holbeins schilderij hangt, als een ode aan de grote meester.'

Biografie Ger van Elk

1941 Geboren in Amsterdam

1959-1961 Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs, Amsterdam

1961-1962 Oprichter van de 'Adynamische Groep' met Wim T. Schippers en Bob Wesdorp

1961-1963 Studie kunstgeschiedenis aan het Immaculate Heart College, Los Angeles

1965-1966 Studie kunstgeschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen

1967 Oprichter van het 'Internationaal Instituut voor de Herscholing van Kunstenaars' met Jan Dibbets en Reinier Lucassen

1972 Documenta 5, Kassel

1972-1981 Docent aan Ateliers '63 Haarlem

1977 Documenta 6, Kassel

1978 Biennale van Venetië

1982 Documenta 7, Kassel

1982 David Roëll Prijs

1994-1995 Docent aan de École des Beaux-Arts, Parijs

1996 J.C. van Lanschotprijs voor de Beeldhouwkunst

2004 Oeuvreprijs Fonds BKVB

Werk van Ger van Elk is t/m 7 juli te zien op de tentoonstelling 'Le Neo-impressionisme - De Seurat à Paul Klee' in het Musée D'Orsay in Parijs.

De nieuwe flatscreenwerken worden van 12 mei t/m 11 november getoond op de tentoonstelling 'A Guest + a Host = a Ghost' in Kasteel Wijlre, bij Gulpen.