VVD in metamorfose

De VVD probeert zichzelf opnieuw uit te vinden. Dat moet wel de conclusie zijn, zo lijkt het, nu de leden van de VVD zaterdag in Groningen zich bekeerd hebben tot aanhangers van allerlei elementen van directe democratie. De gekozen minister-president, de gekozen burgemeester en het referendum, voorheen de kroonjuwelen van D66, staan nu op het VVD-menu. De parallel ligt voor de hand van een vijandige bedrijfsovername waarbij een partij met de failliete boedel van de ander een doorstart probeert te maken. De VVD, voorheen vaak aangeduid als de minst politieke van alle partijen, presenteert zich bovendien als een discussie- en debatpartij. Zaterdag werd immers eveneens besloten tot een reeks interne discussies op terreinen variërend van milieu tot veiligheid die moeten uitmonden in `visie-documenten'. VVD-fractievoorzitter Van Aartsen claimt deze gebeurtenissen als een overwinning voor zichzelf. Hij geldt binnen de VVD al heel lang als een voorstander van bestuurlijke vernieuwing. Maar terwijl hij eerst als buitenbeentje werd beschouwd, zijn de ideeën van Van Aartsen nu partijstandpunt geworden.

Als de metamorfose van de VVD slaagt, zou dat een niet geringe prestatie zijn van Van Aartsen en partijvoorzitter Jan van Zanen. Feit is dat op de algemene ledenvergadering ook bleek dat de cultuurverandering die de partijtop voorstaat, nog lang geen feit is. De reacties van partijafdelingen op het liberaal manifest Om de vrijheid, waarin overigens nog de wat schimmige figuur van de gekozen formateur werd voorgesteld, waren over het algemeen behoudend getoonzet. Alleen doordat de partij eerder is overgegaan tot een one-man-one-vote systeem, bekende de VVD zich onverhoeds tot de gekozen minister-president. Dit soort verrassingen werd in het verleden geblokkeerd door de macht van de partijbaronnen.

De argumentatie voor de invoering van meer directe democratie staat in het liberaal manifest. Daarin wordt geconcludeerd dat Nederland een van de westerse democratieën is die te kampen hebben met een legitimiteitscrisis. In die zin is het document een reactie op de opstand der burgers in 2002. Veel leden trokken die conclusie overigens in twijfel en vroegen om empirische onderbouwing. In ieder geval laat de vraag zich stellen voor welk probleem de gekozen premier en het referendum de oplossing vormen. Tweede-Kamervoorzitter Weisglas wees, sprekend als VVD-lid, terecht op de complicaties die een gekozen premier kan opleveren indien hij van een andere kleur is dan de coalitie die uit de formatieonderhandelingen rolt. De nipte meerderheid voor het ter plekke gedane voorstel om in te stemmen met de gekozen premier, wijst erop dat de VVD in wezen diep verdeeld is over deze kwestie. Van Aartsen zal voortaan dus steeds over zijn schouder moeten blijven kijken om zich ervan te vergewissen of de troepen hem nog volgen.