VVD-congres onverwachts voor gekozen premier

Het VVD-congres stemde afgelopen zaterdag voor een gekozen premier. Maar de gekozen formateur sneuvelde. Van Aartsen was de winnaar – van de duur van dit congres.

In de lege zaal van het Martinicomplex in Groningen loopt VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen terug naar zijn stoel op de eerste rij. Het congres is voorbij, de interviews zijn gegeven, de zaal wordt opgeruimd. Van Aartsen glundert, hij heeft gewonnen. Tussen de stapels gekreukte congrespapieren op de grond ligt een onbeduidende rode ballpoint. Van Aartsen bukt, raapt de pen op en zegt: ,,Dit is mijn gelukspennetje, dat ga ik vanaf nu altijd meenemen.'' Het pennetje verdwijnt in zijn borstzak en met zijn medewerker verlaat hij de zaal, op weg naar de borrel.

Een half uur daarvoor: een luide kreet schalt door de rumoerige en tropisch warme congreszaal in het Martinicomplex in Groningen. Op het grote beeldscherm staat de uitslag van de stemming over de gekozen minister-president. De VVD-fractievoorzitter, verklaard voorstander van bestuurlijke vernieuwing, springt overeind: 287 leden stemmen voor de gekozen minister-president, 273 leden stemmen tegen.

Diverse Kamerleden verlaten zichtbaar ontsteld de zaal, onder hen de hoofdschuddende Tweede Kamervoorzitter Weisglas. Bewindslieden die wat minder ophebben met de bestuurlijke vernieuwing geven Van Aartsen onderkoeld een hand. Alleen staatssecretaris Mark Rutte (Onderwijs) is echt enthousiast. Zo ook D66'er Alexander Pechtold, minister van Bestuurlijke Vernieuwing en te gast bij de liberalen. ,,Fantastisch'', zegt hij. De VVD is sinds afgelopen zaterdag als enige grotere partij voorstander van de gekozen premier.

Het VVD-congres afgelopen zaterdag stond geheel in het teken van het liberaal manifest Om de vrijheid. Dat was in februari gepresenteerd door een commissie onder leiding van burgemeester Geert Dales van Leeuwarden. Vele discussiebijeenkomsten in het land resulteerden in een niet geringe hoeveelheid aanpassingsvoorstellen van de leden. Enkele kleinere aanpassingen daargelaten bleef de hoofdlijn van het manifest intact. De leden keerden zich wel tegen het voorstel om het cultuurbudget vast te stellen op 1 procent van de rijksbegroting, een persoonlijke nederlaag voor Dales die zich daar voor had ingespannen.

Het was voor het eerst dat de VVD een zogenoemd one man one vote systeem hanteerde, waarbij elk lid zelf mocht stemmen. Tot nu toe hadden op congressen de voorzitters van de zogenoemde Kamercentrales (regionale partijafdelingen) de macht. De nieuwe partijdemocratie zorgde voor veel aanloopproblemen. Geklungel met stemkastjes, onduidelijkheid over wat een voor of tegen nu precies betekende bij negatief geformuleerde moties en ellenlange verdedigingen van leden waren het gevolg. En ook de partijtop leek er niet helemaal op voorbereid wat het betekent als niet de partijbaronnen maar de leden het voor het zeggen hebben op een congres.

Het hoofdstuk waarin de bestuurlijke vernieuwing werd behandeld, kwam als laatste aan bod. Veel leden hadden toen de inmiddels bloedhete zaal al verlaten. Tegen de verwachtingen in steunde een grote meerderheid voorstellen voor een gekozen burgemeester en het houden van referenda. Het meest brisante punt moest toen nog komen: de gekozen formateur. Van Aartsen had zich bij de presentatie van het manifest al voor die vernieuwing uitgesproken. Vorige week noemde hij zelfs een mogelijke VVD-kandidaat voor de post, erelid Hans Wiegel. Die was vrijdagavond op het congres aanwezig, maar het `orakel uit Diever' liet gewoontegetrouw in het midden of hij op het aanbod wilde ingaan.

Binnen de top van de partij bestaat veel weerstand tegen de bestuurlijke vernieuwing. Partijcoryfee Henk Vonhoff had zich vrijdagavond in een van de deelsessies al tegen de gekozen formateur gekeerd. Kamervoorzitter Weisglas nam zaterdag het stokje van Vonhoff over. En Kamercentralevoorzitters probeerden via hun `lijntjes' het voorstel om te vormen tot een meer algemeen voorstel om de kiezer invloed te geven bij de formatie. Andere leden keerden zich eveneens tegen de gekozen formateur, omdat dat voorstel juist niet ver genoeg zou gaan. ,,Waarom zetten we de laatste stap niet?'' Namens de partijtop nam niet Van Aartsen, maar staatssecretaris Mark Rutte (Onderwijs) het woord met een verdediging van de gekozen formateur. Tevergeefs zo leek het, want toen het op stemming aankwam, bleken 241 leden voor de gekozen formateur en 345 tegen. Het behoudende deel van de partijtop zakte tevreden terug in de stoelen.

Toen nam oud-JOVD-voorzitster Ciska Scheidel het woord: ,,We zijn tegen de gekozen formateur, maar wat vinden we eigenlijk van de gekozen minister-president?'', vroeg zij. Partijvoorzitter Jan van Zanen omarmde het voorstel: ,,Goed idee, de commissie is voor, het hoofdbestuur is voor, stemmen maar.'' De uitslag is bekend. Henk Vonhoff, die samen met zijn vrouw de hele dag met vier stemkastjes (twee machtigingen) had meegestemd, had voor de bewuste stemming de zaal al verlaten, wegens privé-verplichtingen.

Met de ommezaai naar bestuurlijke vernieuwing heeft Van Aartsen zijn positie binnen de VVD op dit moment versterkt, zo was de algemeen gedeelde conclusie. Hij heeft gegokt en gewonnen. Uit de lauwe reacties op zijn speech, vrijdagavond, bleek ook dat de VVD-leden niet onverdeeld enthousiast zijn over de politieke aanvoerder.

Van Aartsen mag zichzelf dan als dagwinnaar van het congres uitroepen, de volgende test voor de politiek aanvoerder komt in maart 2006 bij de gemeenteraadsverkiezingen. Tegenstanders van de politiek aanvoerder wachten tot dat moment om de messen te slijpen en zich eventueel als tegenkandidaat van Van Aartsen voor het lijsttrekkerschap te presenteren. Dan zal blijken of de kleine 600 stemmers op het congres van afgelopen zaterdag representatief zijn voor de ongeveer 40.000 VVD-leden die uiteindelijk een lijsttrekker kiezen.