`Pelléas' met verdubbeld mysterie

Toen de Nederlandse Opera Debussy's honderd jaar oude mystiek-symbolistische Pelléas et Mélisande in 1993 en 1996 uitvoerde in de enscenering van Peter Sellars, werd de actualiteit op de voet gevolgd. De eerste keer ging de voorstelling over de kwalijke, gewelddadige Amerikaanse beschaving die in Californië de uiterste grens heeft bereikt. In 1993 demonstreerde Sellars de verrotting van Amerika in Debussy's opera met het neerknuppelen van de zwarte Rodney King door de politie van Los Angeles. Drie jaar later was Rodney King vervangen door O.J. Simpson, wegens moord op zijn vrouw de verdachte tijdens het toenmalige `proces van de eeuw'.

Bij de Nationale Reisopera gaat regisseur Peter te Nuyl met zijn tijdloze enscenering van de mythische en middeleeuwse Pelléas et Mélisande juist de andere kant op. Het mysterieuze verhaal op de grens van donker en licht probeert hij niet op te helderen, maar hij voegt er nog wat extra complicerende lagen aan toe.

Het mooie daarvan is dat ze het verhaal meer reliëf geven en bovendien duidelijk maken dat de duistere tekst van Maurice Maeterlinck ook niet ten volle is te duiden. `Wat is waarheid?' vraagt Golaud aan Mélisande, die het antwoord schuldig blijft. En de oude koning Arkel: ,,Je weet niet wat het is, de ziel.''

De kern van het schimmige drama, verboden liefde tussen schoonzus en zwager in een oud geslacht vol ziekte en dood, wordt door Te Nuyl al verbeeld in de openingsscène. Golaud vindt in het bos Mélisande, een meisje zonder afkomst, maar wel met een verleden en een zoontje: Yniold. Alle personages staan al op de scène en als Golaud naar Mélisande reikt, reiken Mélisande en Yniold ook naar Pelléas, de broer van Golaud, met wie zij een zielsverwantschap voelt.

Het is een begin van een wisselvallige vierhoeksverhouding. Mélisande heeft zich verdubbeld in Yniold, wiens anders altijd zo korte optreden door Te Nuyl wordt opgewaardeerd tot een sleutelrol. En ook de broers Golaud en Pelléas hebben samen een dubbelrol. Yniold brengt tevergeefs de waarheid aan het licht, als Mélisande haar trouwring kwijtraakt, kwijt wil raken. Want ze is hem niet kwijt, Yniold vindt de ring, maar Mélisande wil het niet weten. Telkens opnieuw wil ze afstand nemen van het verleden door haar mantel af te leggen, maar telkens komt ze weer op in een nieuwe mantel.

En omgekeerd houdt Pelléas de steeds jaloerser Golaud de waarheid voor: er is met Mélisande wel degelijk een gesprek mogelijk. Maar dan vermoordt Golaud zijn broer Pelléas en sterft Mélisande. De hemel komt naar beneden en opent zich als een grijper en slokt Pelléas en Mélisande op in een reinigend vagevuur. De dokter, die de hele voorstelling al met een lantaarn probeert licht in de duisternis te brengen, richt zijn licht op Yniold. Wat is de waarheid? Vertegenwoordigt Yniold de toekomst, de gebruikelijke interpretatie? Of heeft hij 's nachts in pijama het verhaal gefantaseerd, verlangend naar een vader?

De voorstelling wordt gezongen door zangers die alle hun roldebuut maken en ook vocaal vaak een niet-traditioneel profiel geven aan de personages. Johannette Zomer, gespecialiseerd in oude en barokmuziek, past met haar onbevangen, bijna declamatorische `chanson gothique'-stijl perfect in deze enscenering. Zij vormt een opvallend jong paar met Nathaniel Webster, een schuchtere Pelléas die uitbundig opbloeit. `Ze zijn kinderen!' zegt dan ook Golaud, een goed gezongen gewrongen rol van Franco Pomponi. Lenneke Ruiten, die het kind Yniold meer acterend dan zingend vertolkt, heeft een fascinerende hoofdrol, in wijsheid op het zelfde plan als de goed gecaste oudere generatie met Bernard Deletré (Arkel) en Annelies Lamm (Geneviève).

De andere hoofdrol is voor dirigent Ed Spanjaard, die eerder Pelléas et Mélisande uitvoerde in Maastricht (concertant) en in Lyon (geënsceneerd). Met het Gelders Orkest komt hij tot een wonderlijk liefdevolle, subtiele en intieme weergave van de talloze vluchtige en vervloeiende kleurschakeringen in de muziek van Debussy.

Voorstelling: Pelléas et Mélisande door de Nationale Reisopera en Gelders Orkest o.l.v. Ed Spanjaard. Decor: Mirjam Grote Gansey; kostuums: Dinorah Iorio. Gezien: 28/5 Schouwburg Arnhem. Herh. t/m 28/6. Inl.: www.nationalereisopera.nl