Openbare pil

Onder druk van de redacties van wetenschappelijke tijdschriften komen er dit jaar registers waarin alle voorgenomen medische onderzoek bekend moeten worden gemaakt. Tot nu toe raakten ongewenste resultaten wel eens `zoek'.

ONDERZOEKERS of farmaceutische industrieën die medisch onderzoek met patiënten willen doen en daar ooit wetenschappelijke of commerciële eer mee in willen leggen, moeten in de loop van dit jaar hun onderzoeksplannen van te voren in een trial-register vastleggen. Ook lopende studies moeten worden opgegeven. Anders zullen de belangrijkste wetenschappelijke tijdschriften de resultaten niet meer publiceren. Of loopt de fabrikant het gevaar dat hij het geneesmiddel dat hij laat testen nooit mag verkopen. Op 1 november verandert de Wet op de Geneesmiddelenvoorziening en wordt een Europees register van alle medicijnonderzoeken ingevoerd.

De reden? Een international comité van redacteuren van medisch-wetenschappelijke tijdschriften besloot eind vorig jaar, na een aantal schandalen rond achtergehouden onderzoeksgegevens en achteraf aangepaste onderzoeksprotocollen, alleen nog resultaten te publiceren van onderzoek waarvan de plannen vóór aanvang waren gedeponeerd. Het gaat niet alleen om medicijnonderzoek maar om al het medisch onderzoek waarbij mensen een medicijn krijgen, een operatie ondergaan, of andere medische zorg krijgen, om te bestuderen hoe het hun gezondheid beïnvloedt.

Onduidelijke criteria

Deze week maakte het comité een lijst van 20 punten bekend waar de registratie minimaal aan moet voldoen. Het artikel staat online op de websites van tijdschriften als The Lancet, The New England Journal of Medicine en de Journal of the American Medical Association. De lijst kwam er nadat onderzoekers hadden geklaagd over onduidelijke criteria. Maar publicatie was ook nodig, schrijven Catherine De Angelis, hoofdredacteur van de Journal of the American Medical Association, en twaalf collega's deze week, omdat in al bestaande trialregistraties de onderzoekers soms `niet-informatieve' mededelingen doen. Waar de naam van een medicijn moet staan, vulde een industrie bijvoorbeeld eenvoudigweg `te onderzoeken medicijn' in.

Mensen die meewerken aan onderzoeken hebben recht op openbare informatie, stelt het comité. ``Het is een gepaste manier om de duizenden deelnemers te danken die zichzelf aan risico's hebben blootgesteld door deel te nemen aan klinische onderzoeken.'' Patiënten kunnen in het register opzoeken wat er precies wordt onderzocht en voor welk resultaat de trial is ontworpen. Dat zegt iets over de ingecalculeerde kansen die een patiënt heeft op genezing of levensverlenging als het lot hem aanwijst als ontvanger van het experimentele medicijn. Het register moet, volgens de tijdschriftredacties, voorkomen dat onderzoeken `zoek raken' als er niet de resultaten uitkomen die de onderzoekers of de financiers van te voren hadden verwacht.

Medische onderzoeken vergelijken vaak een nieuw medicijn, of een nieuwe behandeling met de oude methode (de gouden standaard) of met een nepbehandeling (placebo) als die gouden standaard er niet is. Als de nieuwe pil beter uit het onderzoek komt dan de oude is de motivatie om te publiceren groot. Want dan kan de financier met een wetenschappelijk artikel in d ehadn dokters proberen te overtuigen om de pil voor te schrijven. Maar als de nieuwe pil niks doet, of bijna niks, of als hij slechter is dan de oude methode, dan neemt de publicatiedrang behoorlijk af. Tot een jaar of tien geleden maakten tijdschriftredacties zich ook schuldig aan een voorkeur voor positieve resultaten. Het had tot resultaat dat een medicijn dat driemaal in afzonderlijke experimenten was onderzocht een eenmaal positief had gescoord, maar tweemaal niks, toch een goede naam kreeg op grond van de ene gepubliceerde positieve studie. Die andere twee kwamen domweg niet in de openbaarheid. Dat verschijnsel staat bij methodologen bekend als publicatiebias.

Achtergehouden

En verder, schreven de redacteuren vorig jaar in hun eerste aankondiging van de trial-registratie: ``Los van de wetenschappelijke belangen lopen in het bijzonder trialresultaten die financiële belangen op het spel zetten een grote kans om niet te worden gepubliceerd, waardoor ze uit de openbaarheid blijven.''

Zegt prof.dr. John Overbeke, uitvoerend hoofdredacteur van het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde en lid van het registercomité: ``Het afgelopen jaar is rond de teruggetrokken pijnstiller Vioxx en bij de kwestie van de mogelijke zelfmoord bij gebruik van antidepressiva door kinderen aan het licht gekomen dat er onderzoeksgegevens zijn achtergehouden. De grote buitenlandse tijdschriftredacties willen het register gebruiken om te zien of van een begonnen trial de resultaten wel bekend worden, ongeveer een jaar nadat het onderzoek is afgerond. Gebeurt dat niet dan weet je dat er gegevens worden achtergehouden. Dat is wat steeds vaker zal gebeuren. Ook kun je zien of een protocol van een lopende studie is veranderd. Dat hoeft niet altijd slecht te zijn, maar het moet wel bekend zijn, en er moet een verklaring voor zijn. Het gaat om transparantie.''

Een Nederlandse registratie van alle medische onderzoeken met mensen bestaat in Nederland al sinds 1999. De registratie is wettelijk verplicht, maar openbaarmaking is nog vrijwillig. Het register is in te zien op www.ccmo.nl (eerst doorklikken naar ccmo en dan naar register). Directeur dr. Marcel Kenter: ``Waarschijnlijk voldoen we nog niet aan de lijst van 20 punten die nu net is gepubliceerd, maar wij willen onze database wel aanpassen aan die eisen. Dan zijn onderzoekers die toch al bij ons moeten registreren meteen verzekerd van eventuele toegang tot de tijdschriften die de registratieeisen stellen. We willen het register ook toegankelijker maken, dat is het nu nog niet en opnemen in een portal vanwaaruit je uiteindelijk moet kunnen zoeken in een database van alle geregistreerde trials.''

De CCMO-database zal een logische keuze zijn om ook een rol spelen in de wettelijk verplichte trialregistratie die op 1 november in Nederland van kracht wordt. Dan verandert de Nederlandse Wet op de Geneesmiddelenvoorziening door een aanpassing aan een Europese richtlijn die een Europees trialregister instelt.