Nog maar één keer in de vijf jaar een kaartje kopen

De chipkaart voor het openbaar vervoer, een elektronisch betaalsysteem dat over twee jaar in heel Nederland moet gaan gelden, heeft te kampen met ernstige technische tegenslagen. Het miljoenenproject is uitgesteld tot augustus.

De passagiers op de Connexxion-bus van Rotterdam Heinenoord naar het Zuidplein kijken nieuwsgierig naar het groepje mensen dat met een kaartje langs een apparaat wappert. Dus daar is dat apparaat voor, bij de ingang.

Inchecken met de ov-chipkaart heet de nieuwe handeling: de kaart wordt vlak voor een lezer gehouden, er klinkt een piep, er brandt een lichtje en hup de passagier mag, bij voldoende tegoed, naar binnen. Wie de bus verlaat moet weer `uitchecken' bij een leesapparaat dat ook piept en in een beeldscherm aangeeft hoeveel de reis heeft gekost – in dit geval 1,07 euro – en wat het overgebleven tegoed is. In dit geval gaat het om een proef: werknemers van Connexxion die de kaart testen.

De chipkaart voor het openbaar vervoer komt er aan, voor heel Nederland. De kaart moet tussen nu en 2007 alle kaartsoorten, van strippenkaarten tot abonnementen, gaan vervangen. Het is een ambitieuze operatie: nergens ter wereld bestaat een dergelijk nationaal kaartsysteem voor het gehele openbaar vervoer. Maar de invoering verloopt niet volgens plan, door technische problemen.

De stadsregio Rotterdam zou dit voorjaar de primeur krijgen van de ov-chipkaart, waarna het systeem in fases over heel Nederland zou worden toegepast. Op vele metrostations in de Maasstad, in 23 bussen van Connexxion en op perron 1 van het Centraal Station staan inmiddels poortjes opgesteld, maar ze werken nog niet, door technische problemen.

Trix van Bennekom, projectleider ov-chipkaart bij het Rotterdamse vervoersbedrijf RET, legt uit waar het aan mankeert. ,,De poortjes van de leverancier, die elders ter wereld wel voldeden, bleken voor Nederland niet goed genoeg. Ze zijn te laag, we vrezen dat veel mensen erover heen springen. Maar we willen ze ook niet te hoog: dat geeft een gevoel van onveiligheid. En de kaartjesautomaten waren niet hufter-proof. We hebben gevraagd om nieuwe producten. Nederland heeft maatwerk nodig.''

Ook de software voldoet nog lang niet. De RET heeft een lijst van in totaal dertien testen, variërend van MMI-verificatie (Man Machine Interface) tot een referentietest en stresstest. Computers bleken niet gediend van de `stresstest', het snel en herhaaldelijk langs de lezer halen van dezelfde kaart.

De RET stelde algehele invoering van het systeem al een aantal malen uit en streeft nu naar 22 augustus, het begin van de winterdienstregeling. ,,Dit is wel afhankelijk van goede testresultaten'', zegt Van Bennekom. Als zich meer ,,showstoppers'' voordoen sluit ze niet uit dat de datum nog verder wordt opgeschoven. ,,In de zomer zullen we het zeker niet doen. Stel dat we vlak voor het Zomercarnaval of de Danceparade de poortjes zouden dichtgooien. Dat kan niet vanuit het oogpunt van `crowd control'. Het duurt weken voor mensen er aan gewend zijn.''

De landelijke overkoepelende organisatie die zorgdraagt voor de invoering van de ov-chipkaart heet Trans Link Systems, gevestigd in Amersfoort. TLS is een joint venture van de vijf grootste OV-bedrijven van Nederland: de NS, Connexxion, RET (Rotterdam), GVB (Amsterdam) en HTM (Den Haag). De vijf zijn samen goed voor 80 procent van het openbaar vervoer. Ook de andere 20 procent van de bedrijven werkt mee. TLS heeft geen winstoogmerk: de vijf partijen hebben een startkapitaal van 15 miljoen euro op tafel gelegd. TLS beheert de functionaliteit van het systeem en zal straks de kaartproductie en -uitgifte verzorgen.

Directeur Jeroen Kok van TLS maant tot geduld. ,,Er wordt al meer dan twintig jaar aan één kaart voor het openbaar vervoer gewerkt. Na een gestructureerde aanpak van drie jaar zijn we binnenkort klaar met dit systeem. Dan denkt iedereen: nu is het meteen overal beschikbaar en kunnen alle reizigers met een chipkaart reizen. Dat kan niet. We gaan eerst met geselecteerde klantengroepen het systeem van voren naar achteren testen. Daardoor zou de indruk kunnen bestaan dat er iets mis is, maar dat is niet het geval.''

Kok somt enkele voordelen van de ov-chipkaart op: makkelijk, veilig en vlug. Reizigers hoeven maar één keer in de vijf jaar een kaart te kopen. ,,Je hoeft nooit meer te zoeken en ook niet zoals bij een strippenkaart na te denken over het aantal af te stempelen zones.'' Het wordt veel moeilijker om zwart te reizen. ,,En het zijn vooral zwartrijders die het openbaar vervoer onveilig maken.'' De chipkaart is contactloos, het op korte afstand voor de scanner houden is voldoende, zodat reizigers snel kunnen in- en uitstappen.

Met de ov-chipkaart zijn grote investeringen gemoeid, in totaal 1,5 miljard euro. Aangezien het openbaar vervoer door de overheid wordt gesubsidieerd zit hier veel gemeenschapsgeld in. Technisch uitvoerder is EastWest, een consortium dat bestaat uit Accenture, Thales en Vialis. EastWest kijkt voor het systeem vooral naar Hongkong, waar de ov-chipkaart al lange tijd bestaat. In andere Oosterse landen, zoals Japan en Zuid-Korea kunnen reizigers ook met hun mobiele telefoons `inchecken'. Voor Kok is dit nog niet aan de orde: ,,We krijgen een systeem dat in de praktijk is bewezen. Voorop staat het gemak voor de reiziger. We zijn niet uit op het achtste wereldwonder.''

De Vereniging Reizigers Openbaar Vervoer (Rover) is een stuk minder enthousiast over de ov-chipkaart. ,,De kaart is gepresenteerd als ideaal systeem voor de reiziger: op één kaart zou je kunnen reizen per openbaar vervoer, je koffie en chocoladereep kopen, fietshuur regelen, et cetera, maar dat bleek niet mogelijk'', zegt secretaris Rikus Spithorst. Dus blijft alleen de reisfunctie over. Rover is daar niet principieel op tegen. ,,Wie zou er níet één kaart willen voor alle openbaar vervoer? Prachtig toch. Maar de beloofde voordelen komen worden vooralsnog niet waargemaakt.''

Zo veel vlugger en gebruiksvriendelijker dan nu zal het niet worden, denkt Spithorst. Rover vreest dat de invoering een chaos zal worden, omdat het oude en nieuwe systeem geruime tijd naast elkaar zullen bestaan. Vandaar ook de koudwatervrees om het startsein te geven, de vervoerbedrijven willen zo min mogelijk risico lopen, denkt Spithorst. ,,De vraag rijst: ìs het wel uitvoerbaar? Ik ben bang dat de openbaar vervoer sector zich aan het project vertilt.''

Gaat de invoering van de ov-chipkaart ook gepaard met banenverlies? Rover denkt van wel. NS kan toe met veel minder conducteurs. De visie van NS dat de werknemers een andere functie krijgen als ,,dienstverleners met een rood hoedje'' vindt Spithorst niet geloofwaardig. Een woordvoerder van NS zegt dat eerst complete doorvoering van de kaart wordt afgewacht alvorens besluiten over het personeelsbestand worden genomen. ,,Onze mensen hebben garantie op werk gekregen in ruil voor flexibiliteit. Maar alles verandert, dat is onontkoombaar.'' NS rekent erop dat er extra inkomsten zullen binnenvloeien dankzij vermindering van het aantal zwartrijders en een grotere aantrekkingskracht voor het openbaar vervoer voor nieuwkomers.

In september velt minister Peijs van Verkeer en Waterstaat haar eindoordeel over de ov-chipkaart.