Moslima, feministe, lesbiënne: Irshad Manji legt uit waarom ze de islam wil hervormen en vrouwvriendelijker wil maken

De Canadese moslima en feministe Irshad Manji vertelt Ruth Gledhill over haar streven om jonge moslims kritisch te leren denken over de islam

Ze krijgt regelmatig doodsbedreigingen in haar e-mailbox. Een uitnodiging om een lezing te geven op een Britse universiteit werd uit veiligheidsoverwegingen weer ingetrokken. De man die haar boek in het Farsi zou vertalen, werd bang en trok zich terug.

Dit zijn maar een paar van de uitdagingen in het leven van een zelfbenoemde moslim-refusenik. Maar Irshad Manji weigert niet zozeer moslim te zijn,ze weigert zich `aan te sluiten bij een leger robots in naam van Allah' – zoals ze uitlegt in haar nieuwe boek The Trouble with Islam: A Wake-up Call for Honesty and Change (in de Nederlandse vertaling: Het Islam dilemma: Een oproep tot verandering en tolerantie. Zie Boeken van 20-08-2004).

Manji was deze maand in Londen als gast van de Britse christelijke homo-beweging de Lesbian and Gay Christian Movement (LGCM), om een toespraak te houden voor hun nieuwe discussieprogramma over geloof, politiek en mensenrechten. De LGCM neemt het voortouw bij de uitdaging waar de Anglicaanse kerk voor staat, om de inzegening van homoseksuele relaties met de bijbel in de hand te rechtvaardigen. En Manji is een van de weinige Westerse moslims die openlijk wil oproepen om de teksten in de Koran niet zo letterlijk meer te nemen. Of om het op een andere manier te zeggen, zoals haar talrijke critici doen: als liberale hervormer, en nog lesbisch ook, heeft Manji het recht niet om uit naam van de Islam vraagtekens bij de Koran te zetten.

Manji is dapper, grappig en slim en in de context van haar eigen jihad, haar persoonlijke strijd tegen het fundamentalisme in haar religie, is de kwestie van haar seksualiteit volledig ondergeschikt. Ze was in Londen om te vertellen over Project Ijtihad, haar in New York gevestigde stichting die een renaissance van kritisch denken in de Islam wil bewerkstelligen, en daarbij in het bijzonder de positie van de vrouw wil belichten. Ijtihad (spreek uit ij-tie-hat) is Arabisch voor `worsteling' en `onafhankelijke opinie over een juridische of leerstellige [religieuze] zaak'.

Tijdens haar verblijf in Londen had ze geheim overleg met een aantal Britse moslimmannen en -vrouwen, over fondsenwerving voor haar stichting. Geen van de potentiële donoren wil hier op dit moment iets in het openbaar over zeggen. Manji wil kantoren openen in Europa en Canada, Manji's thuisland. Ze heeft tien miljoen dollar nodig, en een derde daarvan is al toegezegd.

Langzaam, ondanks de begrijpelijke terughoudendheid van de moslim-mainstream, krijgt ze erkenning. De Amerikaanse tv-presentatrice Oprah Winfrey gaf haar de eerste jaarlijkse Chutzpah Award, een prijs voor moedige vrouwen. Het blad Ms noemde haar een `feministe voor de 21ste eeuw'. De Indonesische Jakarta Post noemde Manji als een van de drie moslimvrouwen die in de islam een verandering ten goede teweeg kunnen brengen [samen met Amina Wadud, de eerste vrouwelijke imam in New York, en de Indonesische onderzoeker-in-overheidsdienst Siti Musdah Mulia, die adviseert polygamie af te schaffen en interreligieuze huwelijken toe te staan].

TV & INTERNET

Project Ijtihad is geen full time baan. Manji's `dagelijks werk' is dat van presentatrice van Big Ideas, een Canadees tv-programma dat vernieuwende denkers in beeld brengt, van wetenschap tot spiritualiteit. Maar haar poging om een intellectuele revolutie in de Islam te bewerkstelligen, en zoals ze het zelf zegt, de voorwaarden te herstellen die tot de gouden eeuw van die religie leidden, maakt haar nu wel internationaal bekend.

Een van haar subversieve daden was het plaatsen van vertalingen van haar boek in het Arabisch en Urdu op haar website, www.muslim-refusenik.com. Ze worden met bakkenvol multimegabytes gelezen door moslims in Pakistan en het Middenoosten.

Manji hoopt dat er een vertaler gevonden kan worden, zodat Iraniërs een versie in het Farsi kunnen downloaden. ,,Ik krijg een enorme hoeveelheid e-mails van jonge Iraniërs die het boek willen'', zegt ze. ,,De laatste doodsbedreigingen kwamen als reactie op de Pakistaanse versie van het boek, en waren gericht aan mij en mijn vertaler.'' Dat is de reden waarom de Farsi-vertaler zich terugtrok. ,,Dit soort gevaar is een van de voornaamste redenen waarom ik nu met het project IJtihad begin'', zegt Manji.

Vele Britse moslims zullen hun zorgen over het extremisme in hun religie privé bespreken, maar weinigen zullen zo openlijk het idee van hervorming omarmen, zoals dat naar voren wordt gebracht door Manji. En toch suggereert ze op geen enkele manier dat ze de Koran verwerpt, ze bepleit alleen een opener houding in het debat over wat zij de tegenspraken en dubbelzinnigheden erin noemt.

,,Ik spreek als een gelovige moslim'', zegt ze. ,,Ik weet dat veel mensen meteen het tegenovergestelde aannemen.'' Ze citeert een Koranvers (iv, 135) dat gelovigen oproept om zichzelf te ontwikkelen en ware getuigenissen af te leggen – zelfs al keert zich dat tegen henzelf, hun ouders of hun familie.

,,Dit vers is een oproep om je uit te spreken tegen de misstanden die in de naam van Allah plaatshebben'', zegt ze. De Koranverzen die tegen haar ingebracht kunnen worden, zijn daarentegen talrijker. Homoseksualiteit wordt veroordeeld in de Koran, die zegt dat vrouwen die `obscene, onzedelijke daden' verrichten, thuisgehouden moeten worden tot ze sterven, of totdat God haar op andere gedachten brengt. Verder stelt de Koran: ,,U die gelooft, neem geen joden en christenen tot bondgenoten: zij zijn alleen bondgenoten van elkaar.''

In de nieuwe vertaling van de Koran, deze week verschenen in de Oxford World Classics-reeks, heeft Abdel Haleem, professor in de Islam Studies van de School of Oriental and African Studies, Londen, een voetnoot opgenomen bij dit opruiende vers. Hij geeft aan dat de werkelijke betekenis is dat christenen en joden niet als bondgenoten genomen moeten worden als ze zich tegen moslims keren. Maar zulke semantische verfijningen zijn waarschijnlijk niet besteed aan Osama bin Laden en zijn volgelingen.

Het antisemitische element van de fundamentalistische islam is precies een van de punten waar Manji zich met haar Project Ijtihad op wil richten. ,,Ik ben me ervan bewust dat iedere religie een groep heeft die alles letterlijk neemt'', zegt ze. ,,Maar alleen in de islam vormt die groep letterlijknemers de belangrijkste stroming, en wel in die mate, dat zelfs gematigde moslims de Koran als de laatste en dus perfecte openbaring van Gods wil zien. Het gevaar is niet dat keurige, gematigde moslims bommen beginnen te gooien naar zogenaamde ongelovigen. Het gevaar is dat ons vermogen om kritisch te denken tenietgedaan wordt. Moslims, zelfs goed opgeleide, zijn momenteel nog niet geïnteresseerd in de mogelijkheid om lastige vragen te stellen over ons heilige boek. Dat kan niet gezegd worden van gematigde christenen en joden.''

Dit argument heeft er onvermijdelijk toe geleid dat Manji als een `verborgen jood' en zelfs als een agent van de Israëlische geheime dienst Mossad is afgeschilderd. ,,Ik vind het verbijsterend hoeveel mede-moslims hun toevlucht tot antisemitisme nemen, als tegenzet op mijn kritiek dat antisemitisme diep geworteld is in ons geloof tegenwoordig'', zegt ze.

KRITISCH ONVERMOGEN

Manji noemt zichzelf een trouwe, gelovige moslim, maar ze is geen theoloog, en haar bezoek aan Groot-Brittannië zou ongetwijfeld meer ophef hebben veroorzaakt als ze een imam of zelfs maar een man was geweest. Ibrahim Mogra van de Muslim Council of Britain (de Britse moslimraad), deed haar af als ,,niet een serieuze partner in het debat over theologie.''

Haar interesse in het stellen van kritische vragen over haar religie, zo beschrijft ze ook in haar boek, onstond toen een collega haar confronteerde met een bericht over een jonge moslimvrouw, die gewongen was tot seks, en voor straf gestenigd werd wegens overspel.

Om haar Project Ijtihad te laten slagen zoals ze hoopt, zal ze grote namen in de moslim-mainstream achter zich moeten krijgen. Dat wordt een strijd, een jihad van een proportie als in de Koran, en ze zou in dat proces heel wel vermoord kunnen worden. Maar ze is geen amateur. Haar energie en vastberadenheid zijn enorm. Ze schept kracht uit het Koranvers dat een groot bewustzijn van God belooft, voor hen die vasthouden aan rechtvaardigheid.

Alleen, haar vijanden zullen een ander vers citeren: dat waarin gezegd wordt dat degenen die hun geloof verwerpen en hun openbaring ontkennen, zullen branden in de hel.

© Ruth Gledhill, The Times, Londen