Meer dan een pak papier

Woensdag stemt Nederland over de aanvaarding van de Europese grondwet. Negen schrijvers vertellen wat de geschiedenis en cultuur van dit oude continent voor hen persoonlijk en voor hun werk betekent. ,,Als abstractie zegt Europa mij niets, voor mij is het een dagelijkse werkelijkheid.''

Manon Uphoff: `Dat Rome is ook van mij'

,,Ik zie Europa als een oud brokkelig gebouw, dat nog steeds mooi is. Ik kan me een of ander klungelgedicht over Europa herinneren dat ik rond mijn negende of tiende schreef, waarin stond: `Ik ben Europeaan.' Het had een hebberige kant: dan is Rome ook van mij, en Madrid, en al die kunst is mijn kunst. Europa bevredigt mijn hebberigheid en vergroot mijn gevoel van ruimte. Als je op de kaart kijkt: het zijn ook zulke kleine gebieden waarbinnen de taal en de cultuur plotseling veranderen. Europa is speels. Het is een groot theater, met kostuums en koningshuizen. Zoveel kunst, literatuur, architectuur: hier is heel veel gemaakt, bewaard en vernield.

De Grondwet wordt nu voorgesteld als een gummetje waarmee je de grenzen van Nederland wegvaagt. Ik vind het moeilijk om me in die angst te verplaatsen, en tegelijkertijd fascineert het me, die basale paniek bij grote groepen mensen. Het wordt altijd voorgesteld alsof je een keuze moet maken: ofwel vastgeklonken blijven aan het verleden, ofwel met wapperende vlag de toekomst in. Maar dat hoeft helemaal niet. Europa is de geschiedenis van verschillende landen, een gedeelde ervaring. Hoewel alle naties verschillende posities in de geschiedenis hebben, zijn die geschiedenissen in elkaar verankerd. Het klinkt hoog idealistisch, maar ik zou het heel fijn vinden als Europa de economische samenwerking zou kunnen overstijgen. Dat gaat ook wel gebeuren. Zo gaat dat altijd, voor mooie dingen moet eerst een ondergrondje van welvaart gelegd worden. Ik ben vóór een Europese grondwet.''

Harry Mulisch: `New York, dat is pas Europa'

,,Mijn familie komt uit Oostenrijk, uit Duitsland, uit Hongarije, overal vandaan. Afgezien van Nederland, het land waarin ik woon, voel ik mij dus het meest verbonden met Midden-Europa. Ik voel me meer verwant met Oostenrijk dan met Portugal. Europeanen zijn de uitvinders van de westerse cultuur. Natuurlijk horen daar ook landen als Egypte en Israël bij, maar ik denk toch in de eerste plaats aan Griekenland en Rome. China kun je ook lid laten worden van de Europese Gemeenschap, maar daar wordt het begrip Europa niet duidelijker van: het gaat om die cultuur. Daarom heb ik ook een probleem met de toetreding van Turkije. Ik ben opgegroeid met die Europese cultuur. Als ik in New York ben, merk ik dat die stad in veel opzichten veel Europeser is dan enige Europese stad. Ik voel me dan ook meer verwant met mensen in New York dan met mensen in Istanbul.

De definitie van een allochtoon is iemands wiens ouders beiden in het buitenland geboren zijn: ik ben dus een allochtoon. Maar je groeit op in een taal, je taal is je vaderland. Hoewel ik in Nederland ben geboren, is Nederland nooit echt in mij geboren. Maar ik ben wel geboren in de Nederlandse taal. In het buitenland zeg ik nooit dat ik uit Holland kom, dan krijg je meestal een meewarige glimlach. Tegenwoordig zie je mensen zelfs schrikken. Ik ben wél Amsterdammer. Dus in het buitenland zeg ik dat ik uit Amsterdam kom. De grondwet, nee, daar weet ik niets van. Ik kreeg dat foldertje in de bus: nadat ik één bladzijde gelezen had, gleed ik bewusteloos op de grond.''

Geert Mak: `Een oud landschap met een TGV'

,,Voor mijn geestesoog is Europa een Frans landschap, oud, divers, met oude stadjes en grond waaraan je kunt zien dat er al 3000 jaar mensen wonen en werken. Een gebruikt landschap. Het is nazomer. In de verte zie ik ook een fantastische boogbrug en er scheurt een TGV langs. Europa is ongelooflijk verbrokkeld en gekleurd. Dat geeft een enorme dynamiek, maar ook bloederige oorlogen. Sinds de tweede helft van de twintigste eeuw wordt gepoogd boven de koepels van angsten en nationale verbanden uit te stijgen. De EU heeft externe vrede bereikt die al generaties duurt, dat is heel bijzonder in Europa. Maar de interne vrede, oftewel de democratie, is binnen die Unie een gigantisch probleem, omdat die democratie altijd nationaal georganiseerd is geweest. Daarom vertoont de EU sterke trekken van een idealistische bureaucratie.

Er wordt meer over Europese zaken gedebatteerd dan tien jaar geleden, maar het zou nog veel meer moeten zijn. Mensen herkennen zich niet in het Europese project. Er is heel veel achterstallig onderhoud op dat terrein. In elke Amerikaanse krant is een pagina ingeruimd voor `the nation': federaal nieuws. Zo zou het hier ook moeten zijn met de Europese Unie. Ik ben in de eerste plaats Europeaan, en dan al snel een calvinistische Nederlander. Het is moeilijk uit te leggen waarom iets Europees is. Maar geef me een Chinees of een Amerikaans boek: blind voel ik dat het níet Europees is. Pas als je een Fin of een Fransman in Amerika tegenkomt, voel je dat er wat gemeen is, ten opzichte van dat andere land dat heel anders is dan wij samen.''

Abdelkader Benali: `Migranten komen hier in een moeras'

,,Amerikanen in Europa kijken hun ogen uit bij zoveel culturele diversiteit, op elke hoek staat een verrassing te wachten. Ik ben een Europeaan, voor zover je een Europeaan definieert als kosmopolitisch, humanistisch, de dialoog zoekend. Als Turkije bij de Europese Unie komt, is dat dubbele winst. Europa zegt: dit zijn de spelregels. Stel je voor: Turkije erbij, dat land met 80 miljoen mensen, de mensenrechten daar naartoe geëxporteerd, zonder geweld, dat is een soort revolutie! De Verenigde Staten moeten eerst bombarderen. Ik raad mensen aan: stem ja. Nee stemmen omdat je tegen de toetreding van Turkije bent, of omdat je tegen Chirac bent, dat is kortzichtig. We wonen al in Europa.

Typisch Europese auteurs zijn Dante, Cervantes, Luther, Vondel, Shakespeare: auteurs die de volkstaal gebruiken met universele zeggingskracht. Natuurlijk verwijs ik naar Europese auteurs, probeer ik mijzelf te definiëren binnen de Europese cultuur. De grootste drager van de Europese cultuur, de katholieke kerk, zit nog altijd in Rome en is niet van plan om naar Los Angeles te verhuizen. Maar het is een ingewikkelde cultuur. Voor migranten is het een moeras. Om Europa goed te begrijpen, moet iemand zich echt verdiepen in de breuklijnen door de geschiedenis, in het Byzantijnse gangenstelsel. Nederlanders zijn zich daar niet van bewust, ze willen Europa toch zien als een economisch verbond, terwijl ook wij die cultuur exporteren, terwijl ook wij vastgeklonken zijn aan die geschiedenis.''

Cees Nooteboom: `De diversiteit is me dierbaar'

,,Als ik aan Europa denk, zie ik de omgeving waarin ik altijd verkeer. Ik ben nu in Rome, ik woon een deel van de tijd in Spanje, ben veel in Duitsland en woon ook in Nederland. Het dierbaarste aan Europa is de diversiteit. Als ik hier uit mijn raam kijk, zie ik een hele groep cipressen en pijnbomen. Daar word ik gelukkig van. Als abstractie zegt Europa mij niets. Voor mij is het een dagelijkse werkelijkheid. Wat veel mensen niet begrijpen, is dat ze eenvoudigweg in Europa wonen. Je hoeft alleen maar in Europa geboren te worden om een Europeaan te zijn. Kijk om je heen en je ziet wat je bent. Ik ben dus een Nederlandse Europeaan. Ik voel me met verschillende Europese landen verwant, maar ik schrijf in het Nederlands en iets anders zou ik ook niet willen.

Veertig jaar geleden was dit Europa een ondenkbare toekomst. Dat is nu juist zo pijnlijk bij een dreigend `nee'. Wie zich bewust is van de voordelen die Europa ons de afgelopen vijftig, zestig jaar heeft gebracht, denkt er niet aan om nee te stemmen. De fout die nu gemaakt is, is dat men een wedstrijd tegen zichzelf speelt. Als men geprobeerd had al die stemmingen in al die Europese landen op één dag te laten plaatsvinden, dan hadden mensen begrepen waar ze voor stemmen. Nu lopen er twee processen door elkaar; men wil in Nederland het ongenoegen over de eigen regering afreageren. Maar je hoeft maar een paar keer naar Azië te gaan om te zien wat er op je afkomt, dat je daar als klein landje niets tegenover kunt stellen. Daarvoor heb je een groter mechanisme nodig. Voor het referendum kom ik terug naar Amsterdam, om mijn ja-stem uit te brengen.''

Jessica Durlacher: `In Amerika mis ik Europa'

,,Wat Europa definieert, is heel veel historie en heel veel ellende. Volledig andersoortige landen die met veel moeite de strijdbijl hebben begraven. Overal liggen resten van al die strijd. Pas als je erover gaat nadenken, besef je dat ook hier, tussen al die historie, heel veel nieuws aan de hand is. Loop rond in Nederland, Duitsland, Polen: je ziet overal diezelfde nieuwbouwwijken. Er is een enorme eenheidsworst aan het ontstaan in Europa. Met elke keer weer die oude straatjes ertussen. Als een soort musea.

In de Europese Unie zal het nooit zo zijn als in Amerika, waar iedereen zich primair Amerikaan voelt in al die deelstaten. Daarvoor heeft Europa al veel te veel geschiedenis achter zich. Daarvoor is er ook nog te veel explosief materiaal. Een grondwet zou een basisgevoel kunnen versterken, dat is helemaal geen slecht idee. Maar hoe kun je het hebben over zoiets enorms als een grondwet zonder echte democratie? Het is veel te vroeg. Polen is er net bij, Roemenië, Bulgarije en Turkije zijn in de wachtstand. Als ik in Amerika ben, mis ik Europa en in Europa mis ik Amerika. Europeanen houden elkaar vaak in de tang van voorzichtige, oude opvattingen. Het is in die zin veel minder vrij in denken dan de Verenigde Staten. In Europa is een helse verscheidenheid aan stemmen die ik vaak als remmend en verlammend ervaar.''

Willem Jan Otten: `Europeaan zijn is een opdracht'

,,Ik ben net een paar weken in Andalusië geweest en daar kon ik naar de kerk. Het feit dat ik in het kleinste dorp deel kan nemen aan een ritueel dat begrepen wordt door de mensen daar en door mij, dat is Europa voor mij. Europa is een soort superstructuur van wereldbeeld, van deugden, van mystiek ook. Natuurlijk, als ik in Parijs ben deel ik daar de herinnering aan de Franse revolutie of de Verlichting. Maar als ik erover doordenk, is de grondslag de culturele manifestatie van religie. Het goede van dit grondwet-debat is dat je gedwongen wordt om hierover na te denken. Europa moet niet bang zijn voor de religieuze grondslag van zijn waardensysteem.

,,De vraag `ben ik een Europeaan' is een diepzinniger vraag dan `ben ik een Nederlander'. Het lijkt alsof `ja, ik ben een Europeaan' automatisch impliceert `ja, ik streef ergens naar'. Europeaan, dat ben je omdat het moeilijk is om Europeaan te zijn. Mijn grootmoeder heeft haar hele leven lang Europeaan willen zijn. Ze woonde in Indië, maar vertegenwoordigde voor haar gevoel Europese waarden. De boot terug waarmee ze aankwam in Genua, kwam in de eerste plaats in Europa aan. Dan was je er weer, daar waar je vandaan kwam. Die culturele identiteit van Europa, is iets om warm voor te lopen. Ik denk dat ik de toestroom van nieuwe landen uit Oost-Europa het belangrijkst vind, de reden om Europeaan te willen zijn. Het lijkt me vanzelfsprekend om in een land als Letland naar Europa te verlangen.''

Hafid Bouazza: `Dit is het hart van de wereld'

,,Ik ben een Europeaan, maar uiteindelijk ben ik een Amsterdammer: Amsterdam is natuurlijk een micro-Europa. Ik ben geboren in Marokko, ik ben opgegroeid in Zuid-Holland, ik heb mijn huis gevonden in Amsterdam: het één komt niet na het ander. Het is alles tegelijk. En dat is heerlijk, dat is wat Europa doet met haar gelijkheidsbeginsel. Europa vertegenwoordigt een bepaalde culturele nieuwsgierigheid die los staat van morele maatstaven. Ze is een toevlucht voor cultuur om de simpele reden dat Europa geen identiteit zoekt in nationalistische beperkingen, maar juist in culturele en intellectuele openheid. Wat heb je intellectueel te bieden? Of je vrouw of man bent, neger of blanke, waar je vandaan komt: dat maakt ons niet uit. Dat is een heftig gevecht geweest. En het is een situatie die ontzettend broos is. Wat ik nu zie is een angst voor verandering, voor die verscheidenheid en kleurrijkheid van Europa. Men klampt zich vast aan identiteit. Maar identiteit is nooit statisch, altijd organisch. Wat mij betreft is Europa het hart van de wereld.

Europa is constant bevragen, bediscussiëren. Ik denk wel dat Europa bepaalde principes in stand moet houden. Geen verschil tussen man en vrouw, geen verschil tussen het ene geloof en het andere, geen verschil tussen de ene seksuele geaardheid en de andere, een bepaalde vorm van zelfbeschikking.

Religie is sterk in opkomst in Europa. De goddelozen worden steeds meer in een hoek gedrukt. De goddelozen kennen geen afvalligheid, maar de goddelijken wel. Of je hoort bij ons, of je hoort niet bij ons. Dat vind ik heel eng. Daar ben ik heel somber over.''

Marja Brouwers: `De EU is een beschavende factor'

,,Uiteindelijk is de Europese Unie een oplossing gebleken voor een continent dat eeuwenlang niets beters kon bedenken dan onderling bloedbaden aan te richten. Vrije handel is een prachtige vredestichter: mensen die flink geld aan elkaar verdienen schieten elkaar niet meer zo snel overhoop. Ik denk dat verdergaande Europese samenwerking een geweldig beschavende factor is waar je best enthousiast over mag zijn. Die ontwikkeling is niet terug te draaien.

Een referendum is alleen zinvol als het gaat om politieke beslissingen op lokaal niveau. Ik heb nooit gemerkt dat Nederlanders zich betrokken voelden bij de EU. Het is toch weer een beetje die nepdemocratie, dat iedereen ja of nee zegt tegen vierhonderdtachtig artikelen zonder ze te hebben gezien. Natuurlijk is het onafwendbaar dat een zo succesvolle samenwerking een logische volgende stap zal kennen. Daar oefent een toevallig hoekje van dit continent geen invloed meer op uit. Bovendien, waarom zou je het willen? Nederland heeft bij de Europese Gemeenschap en later de Europese Unie hoofdzakelijk voordeel gehad. Als Nederland zou zeggen: die grondwet, daar gaan wij niet in mee, dan zijn we voor de zoveelste keer een rariteit op het internationale toneel.

Ik ben nooit bezig met identiteiten, maar iedereen die in een West-Europees land woont is Europeaan. Het is dat anderen je zo zien, want je identiteit is het label dat anderen op je plakken. Ik draag toch ook niet heel actief uit dat ik Nederlander ben? Als ik het doe, dan is het per ongeluk. Op het moment dat je ergens bent waar geen Europeanen wonen, merk je vanzelf dat je zo wordt gezien. Ik heb daar nooit last van.''