`Het sentiment is hetzelfde als in 2002'

De vice-president van de Raad van State mengt zich zelden in een verkiezingscampagne. Nu zegt Herman Tjeenk Willink dat het negatieve sentiment ,,eindelijk serieus'' genomen moet worden.

Er is een rechte lijn tussen de uitslag van de verkiezingen in 2002, de sympathie voor de vakbondsacties in 2004 en de standpuntbepaling rond het referendum. Dat zegt Herman Tjeenk Willink, vice-president van de Raad van State. ,,Het sentiment is hetzelfde, en behoort serieus te worden genomen. En niet irrelevant verklaard of moreel veroordeeld.''

Het is ongewoon dat de vice-president van het hoogte adviesorgaan van de regering zich uitspreekt in campagnetijd. Gisteren sprak hij op een symposium in Leiden al over de rol van Nederland in Europa. En nu is hij ook bereid zijn analyse te geven over het referendum over de Europese Grondwet. ,Het debat over de Grondwet en Europa wordt steeds beter'', zegt Tjeenk Willink, ,,en je zult mij niet horen zeggen dat dit onderwerp te complex is voor een referendum.'' Toch is hij over de campagne niet enthousiast. ,,Het is de taak van politici om complexe problemen uit te leggen. En dat kost tijd. Toen het referendum werd uitgeschreven, is dat schromelijk onderschat.'' De `snelkookpan'-campagne van de laatste weken vindt hij ,,meer iets voor een personenverkiezing''.

Tjeenk Willink vindt dat ,,we ons te weinig realiseren dat Europese samenwerking de enige redding is voor het behoud van nationale staten. Zij kunnen hun eigen rechtsorde niet meer alleen overeind houden.'' Nederland heeft te winnen bij de Grondwet. Hij somt op: ,,Ontdaan van alle bijzinnen voorziet de Grondwet in een duidelijkere verdeling van bevoegdheden, meer invloed voor het Europees Parlement, de rechtsmacht van het Hof van Justitie wordt verruimd, de grondrechten worden vastgelegd. En dan zijn er nog het burgerinitiatief en de subsidiariteitstoets voor de nationale parlementen (de zogenoemde gele kaart, red.). Allemaal verbeteringen die de betrokkenheid van staten en burgers kunnen vergroten.''

Is dat de winst van de Grondwet voor Nederland?

,,Ja, en daar komt nog iets bij. De discussie over Europa is bij ons pover. Waarschijnlijk omdat de discussie over de Nederlandse staat, de Nederlandse identiteit zo pover is. Over hoe Europa in elkaar steekt, bestaan veel misverstanden. Nederland wordt geen Europese provincie, omdat de Nederlandse wetgever, het Nederlands bestuur en de Nederlandse rechter zelf bijdragen aan Europa. Dat is een vrij fundamentele notie. Het Nederlandse parlement moet de inbreng van Nederlandse ministers in Brussel controleren en het daar gezamenlijk behaalde resultaat beoordelen. Dat gebeurt nu te weinig. Het Europese democratische deficit ligt voor een gedeelte in Nederland, in het gebrek aan parlementaire controle hier. De discussie over de Grondwet maakt dat in ieder geval helder, ongeacht de uitkomst van het referendum.''

Is Nederland wel genoeg op orde voor het nieuwe Europa?

,,Dit Europa is niet zo nieuw. De Grondwet is in belangrijke mate een codificatie van wat eerder in verschillende verdragen, in jurisprudentie en in gewoonten is vastgelegd. Daarnaast zijn er nieuwe elementen. De paradox is juist dat deze nieuwe elementen de mogelijkheid bieden of een breekijzer kunnen vormen om de betrokkenheid van bijvoorbeeld het Nederlandse parlement groter te maken dan die nu is. De nationale staten, waar de tegenstanders zo bezorgd over zijn, krijgen in de Grondwet een duidelijker plek. Het wordt zelfs mogelijk uit te treden. Als de tegenstanders hun eigen argumenten serieus zouden nemen, zouden zij voor de Grondwet moeten stemmen.''

Hoe moet de politiek omgaan met een `nee'?

,,Ik hoop niet dat het een `nee' wordt. We hebben Europa intern te lang verwaarloosd en de zaak is nu gediend bij een ja-stem. Het is niet volmaakt, het zijn geen grote stappen, maar zo gaan constitutionele ontwikkelingen ook in Nederland.''

Wat zijn de scenario's als het `nee' wordt?

,,Dan vallen we terug op Nice, waarvan we allemaal vinden dat dat onvoldoende is. We zijn niet meer met zes landen in de Unie, we zijn met z'n vijfentwintigen.

Nice werkte voor 15 landen al onvoldoende, dat wordt dus riskant. Daarbij, wat zou er anders moeten aan de Grondwet als de bevolking nu nee zegt? Wat is de kans op verandering als twee of drie lidstaten `nee' zeggen tegen de Grondwet en de rest voor is? Met die vraag moet je de kiezers niet belasten, maar wel de mensen die campagne tegen voeren. De keuze is: doen we mee en oefenen we bescheiden invloed uit of kiezen we voor eigen autonomie en kijken we toe hoe de grote lidstaten beslissen.''

U ziet in deze campagne de negatieve sentimenten van 2002 terug?

,,Dat negatieve sentiment is al veel eerder ontstaan dan in 2002. Dat moeten we eindelijk serieus nemen. Maar het idiote nu is, dat die Grondwet een, weliswaar bescheiden, handvat kan bieden om datgene wat er mis is, enigermate te verbeteren.''

Is de informatie voor de burger over de Europese Grondwet goed?

,,De samenvatting die de Referendumcommissie enkele weken geleden heeft gepubliceerd, werd algemeen niet als adequaat gezien. Dat maakte de toch al late start niet makkelijker. Het is ook lastig om complexe zaken zo uit te leggen dat goede oordeelsvorming met één pennenstreek mogelijk is.''

De Raad van State heeft vorig jaar positief geadviseerd over het referendum. U heeft het mede mogelijk gemaakt.

,,Dat is niet correct. De Raad heeft bij dit advies over het initiatiefvoorstel (van GroenLinks, D66 en PvdA, red.) niets anders gedaan dan wat hij altijd doet bij voorstellen die hem worden voorgelegd: uitgaan van de beleidskeuze van de indiener en kijken of die keuze te realiseren is en voldoet aan juridische eisen. We hebben aan ons advies ook geen eindoordeel verbonden. Dat doen we nooit bij initiatiefvoorstellen.''

Politieke partijen, vooral de VVD, hebben het advies als een goedkeuring opgevat.

,,Kijk, uit onze adviezen wordt natuurlijk altijd, sinds ze begin jaren '80 openbaar werden, naar believen geciteerd.''