Grondwet sticht paniek in Frankrijk

Het verzet van de flankpartijen tegen de Europese Grondwet zorgt in Frankrijk voor grote verwarring onder de middenpartijen.

Het was een boeiend avondje op de Franse televisie, gisteravond. Eerst was er de derde en laatste poging van president Jacques Chirac om zijn landgenoten over te halen vóór de Europese Grondwet te stemmen, aanstaande zondag. Direct erna volgde een avondvullend debat tussen vier tegenstanders van de Grondwet, en vier voorstanders. Het zoveelste, maar het uur U nadert.

De spanning was te snijden: er werd nog net niet op de vuist gegaan. Wel riep de Groene europarlementariër Daniel Cohn-Bendit, ikoon van de studentenopstand van mei '68 en fervent voorstander van de Grondwet, tegen de nee-zeggende leidster van de communistische partij: ,,Ik weet dat ik een Duitse jood ben, maar misschien mag ik toch even iets zeggen!''

Demagogie wordt een vanzelfsprekend middel in een klimaat van paniek en verwarring. Frankrijk, het werd gisteren duidelijker dan ooit, is in paniek. De Grondwet lijkt weinig meer dan slechts een aanleiding – voor een nationale psycho-analyse. De patiënt lijdt aan een dubbel heimwee. Heimwee naar het Frankrijk van weleer, dat knusse land van vóór de mondialisering, het archaïsch-agrarische Frankrijk van Monsieur Hulot en Amélie Poulain, om het in cinematografische termen te vatten. Het andere heimwee betreft de natie die tot dusver heer en meester was in het verenigde Europa en die een heel continent schiep naar haar evenbeeld.

Niet alleen vormt die tweevoudige rouw grosso modo de basis van het Franse `nee' tegen de Europese Grondwet, het ontleent er ook zijn rechtvaardiging aan. Een Frans `nee', zo werd ook gisteravond weer keer op keer beweerd, is niet `de ramp' die voorstanders voorspiegelen. Europa kan niet zonder Frankrijk: de vierentwintig andere lidstaten zullen, na een Franse afwijzing van de Grondwet, met hangende pootjes aankloppen bij de voornaamste grondlegger van de club. En vragen hoe die het dan precies gehad zou willen hebben.

Maar er was ook een ander geluid: het is precies andersom, het is Frankrijk dat niet zonder Europa kan. Uitgerekend minister van Buitenlandse Zaken Michel Barnier, vertegenwoordiger in de rest van de wereld van de grootmacht die de tegenstanders nog immer ontwaren, hield een wereldkaart omhoog. Hij had de grote machtsblokken – China, Rusland, Amerika – geel gekleurd. Daartussen, ergens in het midden, een blauw stipje: Frankrijk. ,,Denkt u heus dat wij het alleen af kunnen?'', vroeg hij retorisch. ,,U hebt het kleiner gemaakt. Zo klein zijn we niet!'', sneerde 'soevereinist' Philippe de Villiers prompt.

Dezelfde Villiers had kort daarvoor het optreden van president Chirac gehekeld. ,,Het is ernstig wat hij heeft gedaan [...] het kan een ja worden, het kan een nee worden, maar wat er ook gebeurt, hij heeft aan heel Europa uitgelegd [...] dat hij er zelf verzwakt uitkomt.'' De opmerking, de zoveelste aanwijzing dat de Fransen in de eerste plaats met zichzelf in debat zijn, sloot aan bij het commentaar van het linkse dagblad Libération, van vanochtend. ,,Pathetisch vuurde Jacques Chirac zijn laatste kogel af, in een poging zichzelf te redden en af te wenden wat hij zelf gezaaid heeft: een ramp''.

De kern van zijn boodschap betrof inderdaad hemzelf, en het panische Frankrijk. ,,Het gaat niet om een ja of nee tegen de regering'', zo sprak hij met de onzekere blik waarmee hij altijd naar de tekstmachine onder de camera tuurt. ,,Het gaat om Europa waarvoor ieder van ons een historische verantwoordelijkheid draagt.'' [Vervolg FRANKRIJK: pagina 2]

FRANKRIJK

'Het is tijd voor een elektroshock'

[Vervolg van pagina 1]

Maar waarom werd het onwillige kind dan snoep beloofd, in de vorm van nieuw binnenlands beleid? President Chirac: ,,Tijdens dit debat is lucht gegeven aan onrust en verwachtingen. Ik zal daaraan tegemoet komen door een nieuwe impuls aan ons beleid te geven. Met meer solidariteit.''

Historisch, crisis, buitengewoon, woede en wraak – de grote noties waaraan de president omfloerst refereerde, werden aan de ronde tafel complexloos uitgespeeld. Volgens voorstander van rechts, François Bayrou, is ,,de keuze van zondag [...] zó belangrijk, dat men zich die over 25 jaar nog zal herinneren, als Chirac en zijn beleid allang vergeten zijn''.

De Villiers veegde de vloer aan met dat historische perspectief: ,,Alles in dit land bevindt zich in een diepe crisis. [...] Men is het zat. [...] Het is tijd voor een noodkreet, voor een elektroshock.'' Waarna hij, net als de extreem-rechtse leider Jean-Marie Le Pen voortdurend doet, verwees naar het ,,domino-effect''. Als ook Nederland en nog andere EU-landen straks `nee' hebben gezegd, ,,zal Frankrijk aan het hoofd van een grote beweging blijken te staan''.

Het `nee van zondag' werd gisteravond, zij het onder protest van de voorstanders, als een vaststaand feit gepresenteerd. De peilingen zijn ernaar. De aanwijzingen voor een op handen zijnde bijltjesdag eveneens. De kandidaten ter vervanging van premier Raffarin lopen zich warm. De sterk verdeelde socialistische partij (PS) zal, afhankelijk van de uitslag, in het ene of andere kamp schoon schip maken.

Vooral linkse kiezers bepalen, blijkens onderzoek, het resultaat. De socialist en ex-minister van Financiën Strauss-Kahn, voorstander, uitte aan hun adres geen loze dreiging: ,,Een nee zal binnen de PS een zó grote aarbeving veroorzaken, dat een overwinning bij de presidentsverkiezingen van 2007 onmogelijk wordt.''

Hij legde de vinger op nog een andere wonde – waarvoor de trotskistische nee-zegger Olivier Besancenot en de communistische leidster Marie-George Buffet liever de ogen sluiten. Het `nee' is het standpunt van de extremen in het politieke veld: linkse `revolutionairen' bevinden zich gebroederlijk zij aan zij met `nationalisten en racisten'. ,,Een belediging'', oordeelde Besancenot. Buffet volstond met de observatie: ,,Er gebeurt iets historisch in dit land.''

Cohn-Bendit probeerde het met een strategisch argument: ,,Politieke strijd houdt in dat je liever de helft van iets neemt dan met lege handen komt te staan.'' Waarop hij Buffet herinnerde aan het verzet van de communisten, destijds, tegen de toetreding van Spanje en Portugal tot de EU. ,,Geef antwoord!'', schreeuwde hij haar toe. Ze wendde het hoofd af.