`Restauratie is een gevaarlijk vak'

Anne van Grevenstein is voor drie jaar hoogleraar restauratie in Nijmegen. ,,Mensen kunnen schrikken van een Oude Meester in frisse kleuren.''

Vandaag aanvaardt Anne van Grevenstein-Kruse met een oratie de Anton van Duinkerken-leerstoel aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Van Grevenstein leidt sinds 1987 de Stichting Restauratie Ateliers Limburg, met daaraan verbonden de toonaangevende Nederlandse opleiding op dit gebied. In 2001 werd onder haar leiding de restauratie van de Oranjezaal in Huis ten Bosch voltooid. Nu is Van Grevenstein betrokken bij de verbouwing van het Rijksmuseum in Amsterdam.

Volgens Van Grevenstein heeft haar hoogleraarschap, dat voor drie jaar is, ,,symbolische betekenis'': ,,Vroeger waren restauratoren allereerst ambachtslieden. De afgelopen decennia heeft hun werk zich, mede door de inbreng van natuurwetenschappers en kunsthistorici, tot een academische discipline ontwikkeld.''

Is restauratie eigenlijk wel een vak?

,,Je hebt te maken met zo veel soorten voorwerpen, van schilderijen tot antieke jurken, meubels, metaal. Het is een verschrikkelijk breed terrein, daarom moet je je vroeg specialiseren. En er is nog veel te doen: tegenover tien schilderijenrestauratoren vind je amper één textielrestaurator. Maar voor alle disciplines gelden dezelfde ethische en intellectuele overwegingen. Daarvan zijn we ons nu veel meer bewust. `Eerst het hoofd, dan de handen', zoals de Italiaanse pionier Cesare Brandi zei.

De Engelse schrijver Ruskin noemde restauratie ooit `de grondigste vorm van vernietiging', omdat het oorspronkelijke object verloren gaat, en wat overblijft er alleen maar op lijkt. Heeft zo'n uitspraak nog betekenis?

,,O zeker, het gebeurt nog dagelijks. Restauratie is een gevaarlijk vak, net als geneeskunde. Al eeuwen geleden werd gewaarschuwd tegen de `weetnieten der kunst' die met grof geweld een schilderij te lijf gaan om het schoon te maken. Restauratoren hadden toen alle macht, hun fouten konden zij – anders dan artsen – makkelijk verdoezelen met de verfkwast. Niemand die het merkte. Alleen, wij zien het nu wel.''

,,De laatste jaren kijken we ook naar wat eerdere generaties met een voorwerp hebben gedaan. De microscoop, de röntgentechniek en chemische analyse leveren daarbij een onschatbare bijdrage. Daarna besluiten we wat we zelf zullen doen – alles weghalen tot we bij het authentieke object zijn? Dat kan niet altijd. Er zijn dertiende-eeuwse ikonen waaraan in de 14de, de 15de, de 16de eeuw is bijgeschilderd. Als je dat weghaalt, haal je ook geschiedenis weg. Een versleten stoel in een historisch interieur, zoals de stoel van keizer Wilhelm op Huis Doorn, knap je niet op tot hij er er als nieuw uitziet.''

Geschiedenis heeft betekenis, en verval zijn eigen schoonheid. Is er niet iets voor te zeggen om gewoon af te blijven van wat oud is?

,,Nee. Totale onthouding is ook het omzeilen van een plicht. Kunst overstijgt ons leven, en dus moeten we bewaren. Maar tussen authenticiteit en verwaarlozing ligt een breed veld. Daarom moet je eerst goed kijken, dan nadenken, dan pas iets doen.''

Schoonmaken bijvoorbeeld.

,,Ja, maar vergis je niet: schoonmaken is een riskante bezigheid. Technisch, en ook voor het oog. Mensen kunnen erg schrikken als een Oude Meester na de schoonmaak in frisse kleuren straalt. Vroeger liet men wel eens een deel van de vernis zitten, om de schok niet te groot te maken. Dat doen wij vandaag niet meer. Het moderne publiek schrikt ook minder gauw, denk ik.''

U bent geboren in Brussel en hebt ook gestudeerd in Rome en München. Zijn er verschillende opvattingen over restauratie?

,,Er loopt een duidelijke scheidslijn tussen Zuid- en Noord-Europa. Italiaanse restauratoren vinden dat je bij het herstellen van een muurschildering de plekken die je zelf invult, altijd herkenbaar moet laten, om geen valse suggestie te wekken. Dat is een soort bescheidenheid. Maar volgens ons ben je bescheidener als je goed documenteert wat je doet, nooit iets doet wat niet terug te draaien is – maar wel invult wat ontbreekt.''

En hoe staat Nederland in de wereld van het restaureren?

,,Op het gebied van de opleiding liepen wij tot voor kort achter. Vorig jaar dreigde de Raad voor Cultuur nog te korten op de bestaande opleidingen. Maar nu is er een ommekeer. Met de academische opleiding aan de UvA ligt Nederland ineens vóór.''

Is dat het einde van het ambacht?

,,Beslist niet. De praktijk is van levensbelang. Je kunt praten wat je wilt, alleen in het atelier staat het kunstwerk centraal, en dáár gaat het om.''