Exuberante charmeur

De Indiase producent Ismail Merchant is woensdag in een Londens ziekenhuis overleden. Hij was 68 jaar. Merchant was samen met regisseur James Ivory en scenarioschrijfster Ruth Prawer Jhabvala verantwoordelijk voor een reeks gedistingeerde, op romans gebaseerde kostuumfilms als The Remains of the Day, Howard's End en A Room With a View. Samen met Ivory maakte Merchant meer dan veertig films, een samenwerking die hen niet alleen een aantal Oscars opleverde, maar ook een vermelding in het Guinness Book of Records.

Ismail Merchant (geboren als Noormohamed Abdul Rehman, Bombay, 5 december 1936) ging in New York economie studeren, maar maakte liever films. Zijn eerste korte film, The Creation of Woman (1961) werd genomineerd voor een Oscar en geselecteerd voor het filmfestival van Cannes. Onderweg naar dat festival ontmoette hij de Amerikaan Ivory. Hun eerste films, waaronder Shakespeare Wallah en The Guru waren in India gesitueerd en werden gemaakt met Indiaas geld. Maar het meeste succes verkregen ze in de jaren tachtig met films gesitueerd in Engeland omstreeks de vorige eeuwwisseling. Tussen ruisende zijde en op gladgeschoren gazons lieten acteurs als Helena Bonham Carter en Anthony Hopkins met een keur aan gebaren en blikken zien hoe gevoelens zich niet altijd lieten verstikken. De schrijvers die door het trio het meest verfilmd werden, zijn E.M. Forster en Henry James, van wie zij elk drie romans verfilmden, van Forster A Room With a View (1985), hun eerste grote hit, Maurice (1989) en Howard's End (1992); van James The Europeans (1979), The Bostonians (1982) and The Golden Bowl (2000). Hun bekendste film is waarschijnlijk The Remains of the Day, een verfilming van de gelijknamige roman van Kazuo Ishiguro over de onvervulde liefde tussen een butler en een huishoudster in het Engeland van de jaren 30, 40 en 50.

Naar verluidt was het vooral Merchants exuberante charme die ervoor zorgde dat de films er voor weinig geld goed uitzagen. Ook was de producent in staat te liegen en bedriegen om te krijgen wat hij wilde. Om in het paleis in Versailles te kunnen filmen voor The Poprietor vermomde hij zich bijvoorbeeld als de Maharadja van Jodhpur. Cast en crew poseerden als zijn gevolg.

Hun stijl van filmmaken werd niet door iedereen gewaardeerd. Naar verluidt vroeg Quentin Tarantino aan het publiek voor de eerste vertoning van Pulp Fiction wie er van The Remains of the Day hield. Wie zijn hand opstak kon maar beter de zaal verlaten.

Het werk van Merchant en Ivory stond inderdaad mijlenver af van snel, hip, en andere Tarantineske kwalificates. Zelfs in 1985, toen A Room With a View uitkwam, voelde dat al als een ouderwetse film. Maar gelukkig hoeft een film niet altijd vernieuwend te zijn om gewaardeerd te worden; als het goed ging was een Merchant Ivory productie een met veel vakmanschap gemaakt kleinood.

Aan de films uit hun genre is met het overlijden van Merchant nog geen eind gekomen. Volgend jaar gaat nog The White Countess in première, een verfilming van een scenario van Ishiguru dat zich in de jaren dertig in Shanghai afspeelt. En misschien maakt James Ivory The Goddess af, een film over de hindoegodin Shakti, die vertolkt zal worden door Tina Turner. Deze film werd ook door Merchant zelf geregisseerd.